स्मार्ट सिटी पुण्याचे नागरी सुविधा (दुविधा) केंद्र

आपल्या सरकारने स्मार्ट सिटीज बनवण्याचे स्वप्न जाहीर केले आणि त्यात पुण्याचीही वर्णी लागली. त्यावेळी Whatsapp वर अशी लाईन फॉरवर्ड केली जायची कि "पुणेकर मुळातच स्मार्ट आहेत." मला वाटते प्रत्येक शहर तेव्हाच स्मार्ट बनेल, जेव्हा ते प्रोब्लेम्सकडे दुर्लक्ष न करता पुढाकार घेऊन सोडवतील. 

याबाबतीत मला नुकताच एक अनुभव आला. मागच्या आठवड्यामध्ये मला पुण्याच्या 'नागरी सुविधा केंद्र (जिथून उत्पन्न, जात, डोमीसाईल इ दाखले मिळतात) सपत्नीक जाण्याचा योग आला. माझी बायको पुण्याची असल्यामुळे तिची काही कागदपत्रे तिथून मिळणार होती. हे कार्यालय पुण्याच्या अगदी मध्यात म्हणजे शिवाजीनगर मध्ये आहे. आम्हाला शोधत शोधत नागरी सुविधा केंद्र तर सापडले, पण माझी पहिली प्रतिक्रिया होती.. "हे... आहे नागरी सुविधा केंद्र?? नक्की?? हे तर कुठलेतरी गोदाम असल्यासारखं वाटतंय." बायको म्हणाली हो गेली बरीच वर्षे ह्या गोदमतच वसलेले आहे.

छान.. मला वाटलं जर पुणे स्मार्ट सिटी होणार असेल तर त्याची सुरुवात इथूनच व्हावी.

ठीक आहे. म्हटलं जाऊदे.. गोदाम तर गोदाम.. आपलं काम झाल्याशी मतलब. कागदपत्रे घेण्याच्या लाईन मध्ये उभा राहिल्यावर काही वेळाने मला लघुशंका आली. मी तिथल्या एका कर्मचाऱ्यास टॉयलेट कुठे आहे दाखवता का असे विचारलं. ते ऐकल्यावर त्यांच्या चेहऱ्यावर, मी जणू ताजमहाल दाखवा असं म्हटल्यासारखं प्रश्नचिन्ह उभा राहिलं. तो कर्मचारी अगदी सहज म्हणाला, इथं ऑफिस च्या पाठीमागे जा, ओपन आहे. त्यांच्या ऑफिस (गोदाम) च्या मागे जाऊन पाहतो तो, खरंच ओपन म्हणजे झाडाखाली सर्वांनी मूत्रविसर्जन केलं होतं. माझी तळपायाची आग मस्तकाला गेली. एका सरकारी ऑफिस मध्ये टॉयलेट नसावं?? मी बायको ला विचारलं की, मग स्त्रियांना तरी टॉयलेट ची सोय आहे का इथं? तर तिचं उत्तर आलं, "नाही, पाहिल्यापासून असंच आहे. जर एखादया स्त्री ला जायचं असेल तरी ओपन मध्येच जावं लागतं. आणि बरोबरच्या दुसऱ्या स्त्री ला कुणी पुरुष येतंय का हे पाहावं लागतं." ऐकून कसं वाटलं तुम्हाला? राग आला का या गोष्टी चा?

थोडी आजुबाजुला नजर गेली, तर सगळीकडं कचरा पडलेला होता. तो उचलायला लावणं कदाचित नायब तहसीलदारांच्या जॉब प्रोफाइल मध्ये बसत नसावं. नंतर एका साइड ला मला स्वच्छतागृह (??) दिसलं. मी म्हटलं आहे की, काय यार, हे लोक खोटं बोलतात. आहे की इथं स्वच्छतागृह. तिथपर्यंत जाण्याचा मार्ग कचऱ्याच्या ढिगासाईडने जात होता. तरी जवळ जाऊन स्वच्छतागृह पाहिलं आणि अक्षरशः जेवढ्या वेगात गेलो होतो, त्याच्या डबल वेगात मागे आलो. त्याची अप्रतिम घाण डोळे दिपावणारी होती.

मी सरळ फोटोज काढले आणि नायब तहसीलदार यांच्याकडे गेलो. माझी चीड बोलून दाखवली. म्हटलं "उद्या तुमची मुलगी किंवा घरातली कुठलीही स्त्री जर इकडं आली, तर स्वच्छ स्वच्छतागृह नसल्यामुळं त्यांची कुचंबणा झालेली आवडेल का? नागरी सुविधा केंद्र स्वच्छता अभियानामध्ये येत नाही का?" 

तर माझी जेवदढया तीव्रतेची चीड होती, तेवढाच थंड त्यांचा प्रतिसाद होता. त्यांचं म्हणणं एवढंच होतं, की "आमच्या हातात काहीच नाही हो. हे ऑफिस काही वर्षांनी इथून हलणार आहे मग कशाला बांधायचं आता. आमदार मॅडम म्हणत होत्या बांधून देऊ टॉयलेट, पण आम्ही म्हटलं आता कार्यालय दुसरीकडं होणार आहे तर कशाला बांधायचं?"

खरंच एवढा स्मार्ट थिंकिंग करणारा ऑफिसर पाहून सॅल्युट मारावा वाटला. म्हणजे चाकोरीच्या बाहेर जाऊन काही चांगलं करायची तसदी हे घेऊ शकत नाहीत? हा प्रश्न फक्त त्या अधिकाऱ्याचाच नाही तर तुम्हाला व मलाही आहे.

त्यावेळी मला खूप चीड आली होती व्यवस्थेची पण मीही तिथं काहीच करू शकत नव्हतो. सरकारने स्वच्छता App लाँच केले आहे अश्या गोष्टी रिपोर्ट करण्यासाठी. मी download केले पण त्यात लॉगीन register होतानाच error येत होती. मग ते दिखावा करण्यासाठी आहे का अशी शंका वाटली. मग मी विचार केला, की आपल्या ब्लॉग द्वारे आपण ही गोष्ट लोकांपर्यंत पोहोचवू शकतो. कदाचित एखाद्या अधिकाऱ्यांपर्यंत पोहोचली तर थोडी तरी सुधारणा होईल.

मुळात ही फक्त शासनाची किंवा त्या अधिकाऱ्याची चूक नाही, तर ही सहन करणाऱ्यांची पण चूक आहे. आपल्याला काय इथं मुक्काम करायचंय का, हा विचार करून आपण सरकारी कार्यालयातील गैरसोयींकडे दुर्लक्ष करून निघून जातो. सध्या शहरात फ्री वाय फाय देणं म्हणजे स्मार्ट सिटी बनवणं असा ग्रह आहे सरकारचा.

काही दिवसांपूर्वी आपल्या सरकार ला शरम वाटावी अशी घटना पुण्यात घडली होती. एक भाजी विकणारी स्त्री टॉयलेट नसल्यामुळे आडोश्याला लघुशंका उरकण्यासाठी गेली होती. अंधारामध्ये तिथे तिला विजेची तार तुटून पडलेली दिसली नाही. आणि त्या तारेतून विजेचा धक्का बसून तिने जीव गमावला. अशा परिस्थितीत wifi चं काय लोणचं घालणार सरकार?

हे फक्त पुण्यापूरतं मर्यादित नाही तर सगळ्या शहरांना आणि गावांना लागू पडतं.

हा लेख वाचल्याबद्दल धन्यवाद. माझी एवढीच विनंती आहे की अश्या गोष्टी पाहून गप्प बसू नका आणि सहन करू नका. Social media वर मांडा किंवा news channel ला माहिती द्या.

Plz हा लेख तुमच्या फ्रेंड्स मध्ये शेअर करा. चांगली गोष्ट सगळ्यांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी मदत करा.

आपण सारे अर्जुन... संभ्रम ते पूर्णत्व... व्.पु.काळे

व.पु. काळे यांचं लेखन सहजसोपं असलं तरी मनात खोलवर रुजतं. कधी ते विचार कथारूपात येतात तर कधी स्वैर व स्वच्छंद चिंतनरुपात. अशाच विचारांची पुरचुंडी असणारं पुस्तक 'आपण सारे अर्जुन' माझ्या मनाच्या नेहमीच जवळ राहील.

नियतीनं ब्रेन ट्युमर सारख्या दुर्धर आजाराने आपल्या पत्नीला ग्रासलावर, वपुंसारखा कणखर लेखकही काहीकाळ उन्मळून पडला. त्या विषण्य अवस्था असणाऱ्या काळात, ओशोंची गीतेची प्रवचणं त्यांच्या ऐकण्यात आली. आपण स्वत:च अर्जुन आहोत, नव्हे तर प्रत्येक माणूस हा अर्जुन आहे. त्याला अर्जुनाप्रमाणेच आपण पदोपदी कोंडीत सापडल्याची, गोंधळल्याची, संभ्रमाची जाणीव होते, असेही त्यांना कळून चुकले. संभ्रमावस्थेचा वेध घेणाऱ्या लेखमालेचं बीज मनात ओलावा धरू लागलं. त्यातूनच 'आपण सारे अर्जुन’ हे ३० वैचारिक लेख असणारं पुस्तक आपल्या भेटीस आलं.

भगवद्गीता हा धार्मिक ग्रंथ नसून तो मानसशास्त्रावरचा एक उत्तम ग्रंथ आहे हे त्यांना उमगले. तेव्हा त्यांच्या मनात महाभारताने महाभारताला शेवट नाही, फक्त सुरुवात आहे अशीही एक कल्पना वपु भारावून मांडतात. पण एक महत्वाची खंत व्यक्त करतात. भगवद्गीते सारखा महत्वाचा मार्गदर्शक ग्रंथ युवकांपर्यंत पोहोचला नाही. भारतातील ९९ टक्के लोकांनी, भगवद्गीता जाणून घ्यायची सोडा, उघडूनपण पाहिली नसेल. भारतात, अध्यात्म हे म्हातारे झाल्यावर जेव्हा करायला काहीही नसते त्यावेळी अभ्यासण्याची गोष्ट आहे. म्हणजे, आदर्श आणि सुखी जीवन जगावे कसे, याचे मार्गदर्शन आयुष्याच्या शेवटच्या घटका मोजताना आणि ज्या वयात, आपण सकाळी काय नाश्ता केला हे दुपारी लक्षात राहत नाही, अशा वयात घ्यावे.
हास्यास्पद..!!

धनुर्धारी अर्जुन. शाळेतल्या 'छान छान गोष्टी' पासून ते आजीच्या कथेमध्ये तो असायचा. प्रवचनापासून ते टी. व्ही. तल्या महाभारतामधे आपण तो पाहिलाय. तो विरोत्तम होता. एक महान धनुर्धारी होता. सुशिल, नम्र, आदर्श असा मुलगा..शिष्य.. भाऊ.. नवरा आणि महत्वाचे म्हणजे कृष्ण त्याचा सखा होता..

हे सगळं आपल्याला मुखोद्गत आहे असे म्हणायला हरकत नाही. मग वपुनी असे काय वेगळे सांगितलेय..? आपण सारे अर्जुन?  म्हणजे? हे सगळे गुण आपल्यात  आहेत? नाही..!!  हे सगळेच्या सगळे गुण क्वचितच एखाद्या महापुरुषात असतील. पण "आपण सर्व" आणि "अर्जुन" यामधे एक साधर्म्य आहे.

संभ्रम.. गोंधळ..!

कृष्णाने गीता कोणत्या क्षणी सांगितली? इतकं भयानक युद्ध समोर ठाकले होते. लाखो योध्ये एकमेकांचा जीव घेण्यास आसुसले होते. आणि अशा नाजूक  क्षणी पांडवसेनेतील अर्जुनासारखा अतिशय महत्वाचा योद्धा एका दुःखाने ग्रासला जातो. कुठल्याही युद्धामध्ये तर समोर शत्रु असतात, अगदीच शत्रु नसले तरी शत्रुचे मित्रपक्ष असतात. पण इथे तर त्याच्या विरोधात, सर्व त्याचे "स्वकिय" होते. गुरु द्रोणाचार्य, पितामह भीष्म हे तर त्याचे वंदनीय आदरस्थान होते. अर्जुन घोर संभ्रमावस्थेने ग्रासला गेला. त्याने कृष्णाला प्रतिप्रश्न केला, "कृष्णा... माझ्या माणसांना मारून मला "राज्य" मिळवायची खरच गरज आहे का? जरी युद्ध जिंकून मिळवले हे राज्य. तर त्या राज्यात प्रवेश करण्यासाठी मला माझ्या वंदनीय गुरूंच्या प्रेतावरून जावं लागेल. नको मला हे युद्ध.. नको हा रक्तरंजित विजय."

आणि आपली ही अर्जुनावस्था क्षणाक्षणाला होत असते. अगदी छोट्या छोट्या गोष्टीपासून सुरू होऊन जगातल्या आपल्या अस्तित्वावर येऊन ठेपते.

- आज ही भाजी करू की ती करू?
- 'बॉस खूपच त्रास देतोय, दुसऱ्या कंपनीत जाऊ की नको?'
- रविवारी ट्रिप ला जाऊ की आराम करू?
- तो किंवा ती माझी काळजी करत नाही मग मी पण तसेच करू?
- मुलांसाठी संभ्रम असतो, आईची बाजू घेऊ की बायकोची? तर आईसाठी असते, नवऱ्याची ची बाजू घेऊ की मुलांची?
- श्रीमंताचा संभ्रम.. 'एखादा भिक मागतोय, देऊ की नको?' गरीबाचा संभ्रम.. 'हाताला काही काम नाही, भीक मागायची वेळ तर नाही येणार?'
- स्वताच्या मुलाने चोरी केली, 'त्याला शब्दाने समजावू की माराने?' 
- तो मला लाच मागतोय, 'देऊ की विरोध करू?' किंवा 'तो मला लांच देऊ करतोय, फुकटचा पैसा आहे, घेऊ की तत्वानिष्ठ राहु?'

अशा अनेक असंख्य संभ्रमावस्था मांडता येतील. इतकी मोठी लिस्ट सेव्ह करायला इंटरनेटच्या सर्वरची पण अर्जुनावस्था होईल. 

अर्जुन संभ्रमात पड़ला कारण त्याने "विचार" केला. तो विचारोत्तम होता. आपण बऱ्याच वेळा विचार करतो, ती फ़क्त चिंतेच्या रूपाने. पुस्तकाच्या सुरुवातीलाच वपु जाहीर करतात की ही कादंबरी नव्हेच कारण लेखक म्हणून ह्या विचारांना त्यांनी कुठल्या विशिष्ट चौकटीत बसवलंच नाही. या पुस्तकामधे जीवनतल्या विविध छटांचा विचार योग्य दृष्टीने करुन, जीवन मोठे कसे करावे याचा विलक्षण आढावा घेतला आहे.

राजकारणातल्या अराजकतेवर बोट ठेवतानाच, दुसरीकडे त्यात डोळसपणे भाग न घेता नुसत्या टीका करणाऱ्या मतदारांना ते धृतराष्ट्राची उपमा देतात. तसेच महाभारतात किंवा आजच्या जगाची विभागणी विचारी, विचारहीन आणि निर्विचारी या भागात करता येते. अर्जुन विचारी होता म्हणून संभ्रमात पडला. दुर्योधन, भीम विचारहीन होते म्हणून युद्ध करायला लगेच तयार झाले. कृष्ण निर्विचारी होऊन परिस्थितीकडे पाहण्याची क्षमता होती म्हणून तो या सर्व जगाचा अर्थ लावू शकला. सैनिकांना विचारहीन बनवलं जातं तेव्हाच ते शत्रूपक्षातील आपल्याला तसूभरही ओळख नसलेल्या अनोळखी सैनिकांचा जीव घेऊ शकतात. 'मी जर त्याचा जीव नाही घेतला तर तो माझा घेईल' एवढा एकच विचार युद्धात असतो. तोच प्रसंग उद्योगधंद्यात गुलामाप्रमाणे वागवल्या जाणाऱ्या कामगारांच्या बाबत. अर्जुन संभ्रमात पडला कारण त्याने तो रक्तपात घडण्याआधी पुनर्विचार करायचे ठरवले म्हणून तो दुर्योधनापेक्षा श्रेष्ठ ठरतो. पण त्याचबरोबर युद्धात आपले स्वकीयच मारले जात आहेत तेव्हा हे राज्य मिळवून दाखवायचे कुणाला हा प्रश्न पडल्यामुळे तो श्रीकृष्णाच्या निर्भेळ दृष्टिपर्यंत तो पोहचू शकत नाही. अर्जुन(मनुष्य) हा दुर्योधन (पशु) आणि कृष्णप्रवृत्ती (परमेश्वर) मधील दुवा आहे.

कुटुंबातील मतभेदावर भाष्य करताना वपु विवाहसंस्थेलं अपेक्षांचं अचूक वर्म दाखवतात. विवाह होण्यापूर्वी ठेवलेल्या अपेक्षा 'शुभविवाह' होइपर्यंत पुरतात. पुढे 'शुभसंसार' या स्थितीपर्यंत पोहचविण्याची ईच्छा असली तरी जबाबदारी कुणी घेत नाही. तसेच मानवी गुण आणि अवगुण हे एकमेकांच्या अपेक्षांच्या चष्म्याने पाहून ठरवले जातात.

या पुस्तकातील माझ्या आवडत्या काही ओळी..

"अंधारात वीज चमकली की वाट उजळून निघते; पण नंतरचा अंधार जास्त गडद होतो. नजर तोपर्यंत अंधाराला सरावलेली असते. प्रकाशाचा क्षण अपरिचित असतो. मनाची पूर्वतयारी नसताना विजेचा लोळ येतो आणि जातो."

"क्षणाला क्षण घट्ट चिकटून असतानाही पुढच्या क्षणी काय घडणार आहे, हे आपल्याला माहीत नसणं म्हणजे अंधारच नव्हे काय?"

हे पुस्तक वाचून तरी एकदा आपल्या देशातील काही युवक तरी भगवद्गीता जाणून घ्यायला तयार होवोत ही प्रार्थना..

अर्जुनाला त्याचा संभ्रम दूर करायला सखा "कृष्ण" भेटला. आपल्याला ही भेटु शकतो. चांगल्या मनाने जग पहां. जरूर मिळेल. मला "पुस्तक" हां "कृष्ण" मिळाला. आयुष्याचा सारथी.

In case of copyright violation of this picture, please contact the blogger.

हां लेख वाचल्याबद्दल धन्यवाद..!!

आपल्याला आवडल्यास जरूर कळवा आणि शेअर करा.

नेताजी... सर्वप्रथम स्वतंत्र भारतीय...!!

शीर्षक ऐकून जरा धक्का बसला असेल ना..??

का नाही..!!

आपण म्हणाल नेताजी तर स्वातंत्र्य मिळाल्या आधीच देवाघरी गेले.

हो खरय..!!

मतीथार्थ हा आहे कि, या सूर्याने इंग्रजांची गुलामी मुळात कधी मानलीच नाही. कधी घाबरला नाही आणि झुकला नाही. तो झटत होता मनाने हार मानलेल्या ३८ कोटी लोकांसाठी.

आपले कॉंग्रेस जन, जे मातृभूमीच्या प्रेमापेक्ष्याही गांधी आज्ञा मोठी समजत होते.  त्याचवेळी सुभाषचंद्र एकच तत्व जीव तळमळून सांगत होते, " ज्यावेळी कुठलाही देश मातृभूमी पेक्षा हि व्यक्ती ला मोठी मानेल.. तो देश जगाच्या स्पर्धेत गरुडझेप कधीही घेऊ शकणार नाही."

सुभाषबाबुनी त्यांच्या वडिलभाऊ मेजादांकडे काढलेले उद्गार, " गांधीजी खूप खूप श्रेष्ठ महात्मा आहेत. पण सुभाष च्या नशिबी कधी तो महात्मा भेटलाच नाही रे. भेटला तो सराईत राजकारणी."

तुम्ही म्हणाल कि हा लेख गांधीविरोधी आहे का ?

नाही अजिबात नाही..

पण विश्वास पाटील यांचे महानायक वाचताना जेव्हा नेताजींच्या कर्तुत्वावर, मायभूमीतच ग्रहण लागलेले दिसते तेव्हा मन गलबलून जाते. नावडतीच्या राजकुमाराला जेव्हा वडिलांच्या मांडीवरची जागा नाकारली जाते, तेव्हा त्याला देव आकाश्यात ध्रुव तारा बनवतो... तसाच तो सुभाषचंद्र..!!

मायाभूमिसाठी पूर्ण जग पालथे घालणारा. मुंगी मारण्याचीही उमेद न राहिलेल्या भारतीय युद्ध्कैद्यांमध्ये स्वातंत्र्याचे प्राण फुंकून आझाद हिंद सेना उभारणारा..

भारताचा ध्रुव तारा...अढळ...प्रखर...!!

सक्रीय राजकारणामध्ये जर जेष्ठ नेत्यांनी स्वतःचा अहंकार बाजूला ठेऊन जर हा ध्रुव तारा जपला असता तर आज भारताची झळाळी सूर्यासारखी बनली असती !!

मला माहिती आहे कि आपला भारत सध्या कुठेही पाठीमागे नाहीये. पण हे हि तेवढच सत्य आहे कि सर्वात पुढे हि नाहीये !! आणि तो अग्रेससिवेनेस फक्त सुभाषचंद्र बोस या व्यक्तीच्या अंगी होता !!

त्याकाळी ब्रिटन मध्ये जाऊन आय सी एस ची परीक्षा देणे म्हणजेच एक खूप दिव्य काम होते. जर चुकून कुणी पास झाले तर त्याचे पूर्ण आयुष्य एका राज्यापेक्षाही जास्त मानाचे होई. अगदी राजे रजवाडे सुद्धा अश्या मुलाला आपल्या राजकन्येचा विवाह करून द्यायला उत्सुक असत, अशी हि आई सी एस एक्झाम सुभाषचंद्र बोस नामक तरुण नुसता पासच होतो असे नाही तर गुणवत्ता यादी मध्ये झळकतो. घरच्यांनी समजले कि याच्या आयुष्याला तर आत्ताच कलाटणी मिळाली.. पण नाही..

या युवकाला मुळात इंग्रजांच्या हाताखाली व गुलामगिरीत कामच करायचे नव्हते.. त्याच्या पिंडामध्ये गुलामी लिहिलीच नव्हती. सुभाषबाबूनी या पंच्पाक्वन्नानी भरलेल्या आय सी एस च्या भरल्या ताटाला धुडकावले. त्यापेक्ष्या मी माझ्या मायभूमीला स्वतंत्र करून तिची मीठ भाकरी खाईन अशीच भीष्म प्रतिज्ञा केली !!

देशबंधू चीतरंजन दास यांना स्वातंत्र्य चळवळीचा गुरु व गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर यांना आयुष्याचा सदगुरु मानले व काँग्रेस मध्ये स्वातंत्र्य लढ्यात स्वताला झोकून दिले.. घरच्यांना तर कळून चुकलेले कि या गरुडाला संसाराच्या घरट्यात बांधणे शक्यच नाही. त्यांचे भाऊ मेजदा.. हे तर त्यांच्या पाठीमागे भक्कम पणे उभा राहिले.

कुशल नेतृत्व गुण व स्वातंत्र्याची जबरदस्त इच्छा... यामुळे सुभाष बाबू देशामधील तरुणांमध्ये एक आदर्श बनले.. लोकप्रिय झाले. त्यांच्या एका हाकेवर पूर्ण देशातील तरुण आझादी साठी बेफाम होत. त्याच लोकप्रियतेवर १९३८मध्ये काँग्रेस अध्यक्ष म्हणून सर्वानुमते निवडून आले. त्याच वेळी त्यांनी इंग्रजांविरोधी अतिशय उत्कट असे आंदोलन छेडण्यासाठी देशाला साद दिली. पण कुठल्याही धाडसी आंदोलनाला गांधीजी व ओघानेच त्यांच्या शिष्यांचा विरोध होता, पण सुभाष बाबू कुणापुढे झुकणारे नव्हते.

स्वातंत्र्य लढ्यामध्ये जर एक एक बाण टाकला तर इंग्रज सहज झेलू शकतात पण जर ३८ कोटी जनतेतील १ करोड लोक जरी या उत्कट लढ्यात सामील होऊन सशस्त्र आणि सत्याग्रह या दोन्ही मार्गांनी लढले तर अगदी मुठभर इंग्रजांना पळायला पण वेळ मिळाला नसता. हे सुभाष बाबूंना कळून चुकले होते पण मवाळ नेत्यांना "विशेषता" महात्मा गांधीना हे उमजत नव्हते. स्वातंत्र्य जर अहिंसेने आणि शांततेने मिळाले तरच ठीक नाहीतर ते त्यासाठी कितीही वाट पाहायला तयार होते.

१९३९ मधील कॉंग्रेस अधिवेशनामध्ये गांधीवादी उमेदवाराला हरवून पुन्हा एकदा अध्यक्ष बनले. त्यावेळी अहंकार दुखावलेल्या गांधीजीनी "सुभाष चा विजय हि माझी हार आहे" असे वक्तव्य करून सुभाष बाबूंच्या आणि देश्याच्या काळजाला घरे पाडली. व कॉंग्रेस सोडण्याचीही तयारी दाखवली तेव्हा भारत चिंतातूर झाला.

सुभाष बाबूंना इंग्रजांशी लढताना अंतर्गत लढाई नको होती म्हणून स्वतःच कॉंग्रेस च्या अध्यक्षपदावरून दूर झाले..!!

दुसरे महायुध्द जसे जवळ जवळ येऊ लागले तसे सुभाष बाबूंच्या मनामध्ये रोमांच उभे राहिले... त्याच वेळी युद्धजन्य परिस्थितीचा त्यांना आपल्या मातृभूमीच्या स्वातंत्र्यासाठी उपयोग करून घेण्यासाठी देशाबाहेर पडायचे ठरवले..

त्यावेळी त्यांचे एकच ध्येय होते.. " या महायुद्धाच्या भट्टी मध्ये मला स्वातंत्र्याचे लखलखित सोने बाहेर काढायचे  आहे..."

तो प्रवास म्हणजे एका ध्येयाने झपाटलेल्या देशभक्ताने केलेले अचाट साहस होते..

त्यासाठी जेव्हा त्यांनी युरोपात धडक मारली. पहिले त्यांनी बर्लिन गाठले. ज्याच्या नुसत्या नावानेच जगातील भल्या भल्या देशातील नेत्यांचा  थरकाप होत असे, अश्या क्रूरकर्मा हिटलर ला भेटायला एका गुलामगिरीत असलेल्या नेत्याचे धाडस कसे व्हावे याचाच सगळ्यांना अचंबा वाटत होता.

सुभाष बाबूंना माहित होते कि इतिहासाच्या पानात त्यांच्या हिटलर कडे मदत मागण्याच्या निर्णयावर बोट ठेवले जाईल, तरी सुद्धा त्यांनी तो धोका पत्करला. कारण या महायुद्धात हिटलर शिवाय कुठलेही पान हलणार नव्हते. आणि जर्मनी.. इटली आणि जपान यांचा मुख्य शत्रू होता इंग्लंड..!!

हिटलर सोबत जेव्हा त्यांची प्रत्यक्ष भेट झाली तेव्हा ते जराही विचलीत झाले नाहीत किवा घाबरले नाहीत. एका स्वतंत्र राष्ट्राचा प्रमुख ज्याप्रमाणे वाटाघाटी करेल त्याच त्वेषाने त्यांनी जर्मनी कडे मदत करण्याचे आवाहन केले. व जेव्हा जर्मनी किवा त्याचे मित्र राष्ट्र जर इंग्रजांचा पराभव करेल त्यावेळी भारताचे स्वातंत्र्य जाहीर करण्याचे मान्य करून घेतल.. भारतातर्फे  कुणीतरी आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील वाटाघाटी करण्याची ती पहिलीच वेळ असावी.

जपान मध्ये जेव्हा जवळपास ४०-४५००० भारतीय युद्धकैदी नैराश्येच्या अवस्थेत व मातृभूमीच्या आठवणीत कंठत होते तेव्हा रासबिहारी बोस यांनी ते कैदी भारताच्या आझादीकरता सुपूर्त करावी असे जापनीज सरकार ला विनंती केली, त्यांनी ती मान्य पण केली. पण अश्या या लढण्याच्या अवस्थेत नसणाऱ्या सेनेला उभारी दयायला कोणाला जमणार. कोण होऊ शकेल सेना नायक.

त्यावेळी जपान च्या समोर एकच नाव आले. ते म्हणजे सुभाष चंद्र बोस...!!

सुभाष बाबू पण याच गोष्टीची वाट पाहत होते. त्यांनी आपल्या हृदयाला स्पर्शून जाणाऱ्या वक्तव्य व प्रखर देशभक्ती याच्या जोरावर. एक एक सैनिक जोडला व स्थापन केली " आजाद हिंद सेना.."

भारताचे स्वताचे पहिले वाहिले लष्कर...!!

नेताजींचे राज्यकारण जेवढे श्रेष्ठ होते त्याच एवढे त्यांच्याकडे देशकारणाचा दूरदृष्टीकोन होता, काँग्रेस अध्यक्ष असताना त्यांनी सर विश्वेशारेय्या यांच्या अंतर्गत एक पंचवार्षिक योजनेचे नियोजन करणारी कमिटी बनवली आणि देश्याच्या सर्वांगीण विकासासाठी चरखा (कुटीर उद्योग) हेच फक्त सर्वस्व नसून Manufacturing, Heavy Industry आणि Oil & gas यामध्ये देश अग्रेसर होणे किती गरजेचे आहे हे ठाम पणे सांगून त्यासाठी कार्यक्रम आखला.

त्यांचा एकच आग्रह होता, ज्यावेळी भारताला स्वातंत्र्य मिळेल तेव्हा झोपेतून जागे झाल्यासारखे धडपडले नाही पाहिजे, तर त्यासाठी आत्तापासूनच विकासाची चक्रे फिरवली पाहिजेत.

सुभाष बाबूंच्या मनात इंग्रजाविरोधी जेवढा राग होता तेवढेच त्यांचे मन प्रेमळ होते. सुभाष बाबू जेव्हा कॉंग्रेस मध्ये कार्यरत होते तेव्हा त्यांच्या घरी मुली व मुलींच्या घरच्या लोकांचे लग्नासाठी विनंती करणारी हजारो पत्रे यायची. पण हा देशभक्तीचा पर्वत त्या आकर्षनापुढे नमणारा नव्हता. त्यांच्या विभाभाभी म्हणायच्या या इंग्रजांमुळे इथे बिचाऱ्या मुलींची किती पंचायत झाली आहे.. पण एकदा तुरुंगामध्ये भयंकर आजारी असल्यामुळे सरकार ने त्यांना उपचारासाठी युरोपामध्ये पाठवले. व उपचार घेत असताना त्यांनी "इंडियन स्ट्रगल" हा ग्रंथ लिहायला घेतला तेव्हा त्यांची सेक्रेटरी व स्टेनो म्हणून काम करणारी 'ऑस्ट्रियन परी' एमिली शी त्यांचे  प्रेम सबंध जुळले. जे महाकठीण काम हिंदुस्तान च्या हजारो सौंदर्यवती युवती करू शकल्या नाहीत ते या निखळ आणि निरागस एमिलीने करून दाखवले. तिला माहित होते कि हा सूर्य आहे.. पकडून पण ठेवता येणार नाही आणि तिच्याच्याने सोडवणार पण नाही.. पण तिने ते आव्हान स्वीकारले व सुभाष बाबू विवाह बध्द झाले. एमिलीने कधीही त्यांच्या ध्येया आड आपले प्रेम येऊ दिले नाही. उलट तेच आपले पण ध्येय मानले. त्यातच सूर्य आणि चंद्राच्या मिलनातून एक चांदणी जन्माला आली. नेताजींची कन्या अनिता बोस, ज्या सध्या जर्मनी मध्ये वास्तव्य करतात. अश्या महापुराष्याच्या पोटी जन्म घेणे म्हणजे परम कोटी चे भाग्य समजतात.

२३ जानेवारी १८९७ रोजी जन्मलेले हे बाळ... पुढे इंग्रजांना सळो कि पळो करून भारताच्या नभांगणात अमर झाले..

लेखक विश्वास पाटील आपल्या कादंबरीच्या रिसर्च साठी जेव्हा जपान ला जाऊन अशा माजी लष्करी अधिकाऱ्यांना भेटले जे स्वत नेताजिंसोबत रणांगणामध्ये वावरले आहेत. ते अधिकारी सुभाष बाबूंच्या आठवणी सांगताना भारावून गेले होते आणि नकळतच त्यांचे हात कपाळाकडे सलाम करण्यासाठी जात होते...!!

नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांच्या चरणी हा लेख अर्पण..!!

जय हिंद..!!

आपल्या गणेशाचे आगमन- १० दिवस त्याची पूजा कि विटंबना?

शिर्षक ऐकून चकीत झालात ना? कदाचित तुम्हाला माझा राग ही येईल. बऱ्याचवेळा आपली देवावरची भक्ती प्रेमापेक्षा भितीमुळे असते. मी जर असे नाही केले तर देव रागवेल, कोपेल यामुळे मला ही विधी केलीच पाहिजे असा आपला आग्रह. त्यामानाने गणेशाला आपण घाबरत नाही, प्रेमानेच पाहतो. भगवान श्री गणेश सर्वांचं लाडकं दैवत. अगदी मित्राप्रमाणे आपण त्याच्यावर प्रेम करतो. त्यामुळेच आपण गणेश चतुर्थीचा सण एकदम उत्साहात धुमधडाक्यात साजरा करतो. 

बर आता आपल्या लाडक्या गणरायाचा सण येतोय. 13 सप्टेंबर ला आपण गणेश मूर्तीची प्रतिष्ठापना करू (आपल्या भाषेत गणपती बसवू), तेही आधी शेजाऱ्यांपेक्षा मोठी आणि छान मूर्ती ठरवून (TV किंवा fridge सारखे बुकिंग करून). गणपती मंडळांबद्दल बोलायलाच नको. हमखास शेजारच्या मंडळाच्या कार्यकर्त्यांशी खुन्नस. आमच्या मंडळाचा गणपती मोठा पाहिजे. आमच्या मंडळाचे डेकोरेशन अख्ख्या गावा मध्ये/ शहरामध्ये मध्ये भारी पाहिजे. इकडं स्वतःच्या मंडळामधील गणेश मूर्ती ची मनोभावे पूजा/आरती करणारे भक्त, दुसऱ्या मंडळाच्या मूर्तीकडे खुनशी नजरेने का पाहतात, हे अजून न उलगडलेलं कोडं आहे. नक्की गणपती हा एकच व्यक्ती आहे ना भाऊ? तुझा गणपती, माझा गणपती, त्याचा गणपती, लालबागचा राजा, वडाळ्याचा राजा, अमुक राजा, तमुक राजा. हे येते कुठून?

माझ्या गणरायाचं प्रॉडक्ट करून टाकलेय का तुम्ही? इच्छापूर्ती करणारी मशीन आहे का ती? नवसाची लाईन वेगळी, डायरेक्ट (प्रीमियम) दर्शनाची वेगळी (दर ठरल्याप्रमाणे). ह्या नट-नट्यांनी कोणते हो असे मोठे पुण्य केलेले असते कि त्यांना तिथे थेट प्रवेश दिला जातो? सामान्य माणूस म्हणजे कस्पटासारखा का? अजून एक सांगा मला, श्री गणेश कैलासातून आयटम सॉंग्स ऐकायला येतो का हो? येतानाच तो ठरवतो का, की 20 फूट डॉल्बी असणाऱ्या मंडळाच्या कार्यकर्त्यांच्या पाठी मी सदैव उभा राहीन. कालच Whatsapp वरती एक जोक वाचला, कि पार्वती गणेशाला सांगत असते मागच्या वेळेस "शांताबाई" गाणे शिकून आलास, यावेळी "सोनू सोनू" शिकून येऊ नकोस. अजून सांगायला ही लाज वाटेल एवढे किळसवाणे प्रकार केले जातात या पवित्र गणेशाच्या नावाखाली. १० दिवस आणि मिरवणुकीच्या दिवशी शेजारी हॉस्पिटल्स असले तरी जीवाच्या आकांताने डॉल्बी बॉक्स कोकलत असतात. जेव्हा त्या आजारी लोकांना त्रास होत असेल तेव्हा देव हि व्याकूळ होत असेल.

विसर्जना नंतर दुसऱ्या दिवशीचं विर्सजन स्थळाचे दृष्य मन दुख्ही करणारे असते. गणेश मूर्तींचे अर्धवट विरघळलेले अवशेष खूपच विदीर्ण दिसतात. ज्या गणेश मूर्तीची १० दिवस आराधना करतो, ती तिथे कचऱ्यासारखी पडलेली असते. निर्माल्याच्या कचऱ्याचा ढीग असतो. हे पाहून आणि ऐकून जर तुम्हाला वाईट वाटत असेल तर विसर्जन करतानाच काळजी घ्या. कृत्रिम तलाव जवळपास असतील तर त्यात विसर्जन करा. शक्यतो मातीची च मूर्ती स्थापन करा.

हा लेख फक्त टीका करण्यासाठी नाही लिहिला गेलाय. आणि सर्व मंडळांना किंवा लोकांना मी एकाच पारड्यात तोलनार नाहीये. पण आज चांगल्या गोष्टी सांगण्यापेक्षा वरचे प्रकार जास्त घडत आहेत, ही खूप शर्मनाक गोष्ट आहे. मागच्या आठवड्यात एक बातमी ऐकली कि, कोकणातल्या एका गणेश मंडळाने पूरग्रस्त भागात अतिशय राबून मदत केली व अजूनही खूप उपक्रम राबवण्याचे त्यांचे इरादे आहेत. असे आदर्श गणेश मंडळ हि अस्तित्वात आहेत, त्यांना माझा सलाम. फक्त हि संख्या आज खूपच कमी आहे.

थोडंसं आपण गणराया बद्दल ऐकू..

श्री गणेश.. आदिशक्ती पार्वती आणि महादेवांचे सुपुत्र.. सोळा कला आणि अष्टविद्या विभूषित.. दयाळू, मायाळू.. सुखकर्ता.. दुःखहर्ता.. माझा गणू..

त्याच्या प्रत्येक चिन्हामध्ये गुण आणि शील भरभरून आहेत.

मोठे कान :- चांगले ऐकणारे व्हा, फक्त आपलेच म्हणणे सत्य असा दुराग्रह करू नका. 

छोटे डोळे:- प्रत्येक गोष्ट स्वतः जाणून पारखून नंतरच स्वीकारा (केवळ परंपरेने चालत आलेय म्हणून नव्हे). 

मोठे पोट:- दुसऱ्याचे अपराध पोटात सामावून त्याला सुधारण्याची संधी दया. आपल्या आजूबाजूच्या व्यक्तींना दुर्लक्षित करू नका.

वाहन उंदीर:- कुणालाही क्षुद्र समजू नका. जगातील कुठलीही व्यक्ती महान गुण धारण करू शकते किंवा पेलू शकते.

मोदक:- आपल्या हृदयात नेहमी मधुरतेचा झरा वाहता ठेवा.

तुम्ही कुठल्याही संप्रदायाचे असाल तरी तुमचा देव तेव्हाच प्रसन्न होईल जेव्हा तुम्ही त्याच्या मध्ये असणारे गुण धारण कराल. त्याचे नाव बदनाम करून कधीतरी तो त्या मूर्ती मध्ये वास्तव्य करेल काय.

या पृथ्वीवरचे त्याचं आगमन आणि 10 दिवसाचे वास्तव्य आपल्याला त्याच्या करता सुखकारक आणि पवित्र नाही का करता येणार. आपल्या मंडळाचा मोठेपणा दाखवायच्या नादाने, त्याची क्षणोक्षणी विटंबना करत नाही ना याचा विचार करायची गरज आहे मित्रांनो. गणपती ची आरती करताना प्रसादावर लक्ष न ठेवता, मनोभावे नमन करू. 

तुम्ही म्हणाल मग, उत्सव साजरा करायचा नाही का? जरूर करू उत्सव. अगदी स्वतःला विसरून, आपली कला जागृत करून सुंदर अशी सजावट करू. वेगवेगळ्या कल्पना उपयोगी आणून सामाजिक संदेश देऊ. खुळ्या कल्पनांना थारा नको देऊया. दुसऱ्या मंडळाविषयी खुन्नस नका बाळगूया. पारंपारीक कलाकारांना कला सादर करायची संधी देऊ. खेळाच्या स्पर्धा भरवू. समाजातील गरजू लोकांना हातभार लावू. सर्वांचे मंगल होईल. कल्याण होईल. श्रीगणेश खूप प्रसन्न होऊन प्रत्येकाच्या मनात १०च दिवस नाही तर शेवटच्या श्वासापर्यंत वास करतील.

हा लेख वाचणारा प्रत्येक व्यक्ती कुठल्याही मंडळामध्ये सामील असेल त्यात आणि माझे थोडेही म्हणने पटले असेल तर हि माहिती पुढे पोहचवा. शेअर करा हि कळकळीची विनंती.