.post img {

Thursday, 22 August 2019

मारवा (कथा)

दहा बाय बाराच्या बेडरूम मध्ये एक अस्वस्थ शांतता पसरली होती. कॉटवर एका वृद्ध पुरुषाचा मरणासन्न देह झोपवला होता. चेहऱ्यावर निर्विकार भाव, जणू काही गहन विचारात असल्यासारखा. प्राण वाचवण्याच्या शेवटच्या प्रयत्नाचे द्योतक म्हणून ऑक्सिजनचा मास्क लावलेला. त्यातूनही जड असलेला श्वास काही लपत नव्हता. सत्तर वर्षे अव्याहतपणे चाललेल्या शरीराची,  चेतना न गमावण्याची शेवटची धडपड चालू होती. बाजूला ठेवलेल्या मशीनच्या स्क्रीनवर हृदयाच्या ठोक्यांचा आलेख चालू होता. जणू काही त्या देहाला जिवंतपणाचा पुरावा क्षणाक्षणाला द्यावा लागत होता. 

कॉटला टेकून त्या व्यक्तीची पत्नी बसली होती. एखादी भयानक गोष्ट घडणार याची काहीवेळा आपणास कल्पना असते, आणि असं वाटतं की आपण त्यास तोंड द्यायला तयार आहोत. पण खरेच जेव्हा ती गोष्ट घडते तेव्हा मात्र तोंडचं पाणी पळतं. अगदी तसंच झालं होतं त्या स्त्रीच्या बाबतीत. तिची आपल्या नवऱ्याच्या चेहऱ्यावरून नजरच हटत नव्हती. आयुष्याचा रियाज संपवून हा माणूस दूर कुठे तरी जाणार होता, ही कल्पना करून, आता मात्र तिच्या डोळ्यातून अश्रू ओघळू लागले. खूप काही आठवत होतं. थोडा थोडका नाही तर तब्बल ४० वर्षांचा एकत्र प्रवास. नववधू ते वार्धक्यातली ही वेळ, अगदी सगळंच्या सगळं डोळ्यांसमोर आत्ता घडल्यासारखं ताजं होतं. पण यावेळेला मात्र त्या क्षणांना दुःखाची किनार होती. 

अचानक तिची नजर तानपुऱ्याकडे गेली. स्थितप्रज्ञ योग्यासारखा समाधिस्थ दिसत होता तो. त्यालाही या भेसूर वेळेतला ताण जाणवला असेल का? त्याकडे पाहून तिचं मन अगदी ढवळून निघालं. तिच्या चेहऱ्यावर काहीतरी महत्वाचं आठवल्याचे भाव आले. अचानक ती उठली आणि तानपुऱ्याकडे जाऊ लागली. तिच्या बाजूस बसलेल्या बाईंना वाटलं की तिला कदाचित पाणी हवं असेल म्हणून त्यांनी पाण्याचा ग्लास पुढे केला. पण तो नाकारून ती तानापुऱ्याच्या जवळ आली. एक हळुवार हात तानपुऱ्याच्या तारांवर फिरवून काहीतरी विचार करू लागली. बाकीच्या लोकांना काहीच कळत नव्हतं की तीचा नक्की हेतू काय आहे. तिने मनात काहीतरी निर्धार केला आणि तानपुरा उचलून समोर ठेवला. एक पाय मुडपून तानपुरा खांद्याला लावला आणि गायनाचा पवित्रा घेतला. तिचं हे असं वागणं पाहून तेथील उपस्थित अचंबित झाले. तिथे असलेल्या लोकांना काहीशी काळजी वाटू लागली की,  दुःखाने हिला मानसिक धक्का तर नाही बसला? त्या स्त्रीने मात्र डोळे मिटले होते. जितक्या उत्कटतेने डोळ्यातून अश्रू येत होते, तितक्याच तन्मयतेने गळ्यातून आता सूर उमटू लागले. शास्त्रीय संगीतातल्या एका रागाची सुरुवात होती ती. सुरांची मैफिल आलापामार्फत त्या खोलीत प्रवेश करत होती.

◆◆◆ ● ◆◆◆

“किती सुंदर आहे ही जागा... अगदी स्वप्नातली दुनिया... मानलं पाहिजे माझ्या नवऱ्याला.. मी काहीतरी वेडसर कल्पना मांडावी..अन दुसऱ्या दिवशी ती पूर्ण देखील व्हावी..“

चारुलता आणि जयंतच्या लग्नाला आज दहा वर्षे पूर्ण झाली होती. तिचा आग्रह होता की यावर्षी लग्नाचा वाढदिवस अशा लोकांमध्ये साजरा करायचा की ज्यांनी आपल्या लाईफ पार्टनर सोबत एक नव्हे, दहा नव्हे तर तब्बल तीस-चाळीस तर कुणी पन्नास वर्षे घालवली असतील. जयंतला वाटायचं की कुठून या बाईच्या डोक्यात अश्या हटके कल्पना येतात कुणास ठाऊक. पण मुळात तिच्या याच तर विलक्षण स्वभावाच्या तो प्रेमात पडला होता. तिच्या कल्पनेप्रमाणे वाढदिवस करण्याजोगे एक ठिकाण त्याला माहित होते.

पुण्यापासून पन्नास किलोमीटरवर डोंगराजवळच्या गावात, आठ दहा एकर जागेत वसलेलं एक 'हिरवळ'' नावाचं छोटंसं वृद्धाश्रम. त्याच्या गेटवरच छानसे रेखाटलेले टॉम अँड जेरीचे हसरे चेहरे. प्रवेश करताना वाटावं की लहान मुलांच्या नर्सरी स्कुलमध्ये तर जात नाही ना आपण? आत येतानाच्या रस्त्याकडेने, फुलांनी बहरून गेलेली चाफ्याची मोठी पाच सहा झाडे. चाफ्याच्या झाडांमागे पिंपळ, वड आणि अजून अनोळखी अशी ४-५ मोठाली झाडं. 

हे सगळं वातावरण पाहून, तिला आपल्या आजोळची आठवण झाली. तिथे अगदी तशीच हिरवाई आणि आपलेपणाचा तोच ओलावा जाणवला. पुढे गेल्यावर दोन मजली कौलारु वास्तू दिसली. त्याच्या डाव्या बाजूला छोट्याश्या भागात फळभाज्या आणि पालेभाज्यांचे वाफे होते. वाफ्यामध्ये एक वृद्ध जोडपं वांग्याची तोडणी करून पाटीत ठेवत होते. अंगणात एक वडाचं झाड आणि त्याच्या पायाला मिठी मारून बसल्यासारखी तुळस होती. इथे येऊन दोघंही अगदी भारावून गेले होते. तेवढ्यात त्यांना केबिन मध्ये ग्रे टी-शर्ट घातलेला एक मुलगा, काहीतरी लिहित असलेला दिसला. त्यांनी वृद्धाश्रमाची चौकशी करायला सुरुवात केली. तो अगदी उत्साहात सांगू लागला, "नमस्कार.. मी सुधीर.. या “हिरवळ” चा संचालक. हे वृद्धाश्रम माझ्या आजोबांनी ३० वर्षांपूर्वी चालू केलं होतं. त्यांनी आजीसोबत इथंच आपला संसार सुरू केला. जेव्हा आजी गेली, त्यांच्या आयुष्यात एकटेपणाची पोकळी आली. पहिल्यांदा त्यांनी ही वनराई फुलवण्यात मन रमवलं. आणि नंतर वृद्धाश्रमाच्या बहाण्याने नवीन सवंगडीच गोळा केले. आजोबांनी सुरू केलेली हिरवळ आम्ही तशीच वाढवतोय."

"खूपच जबरदस्त.... किती छान काम केले तुमच्या आजोबांनी.. आपल्या दुःखातून लोकांसाठी नंदनवन तयार केले त्यांनी.. " चारुलता.

इकडे तिकडे पाहत जयंतने विचारले..

"इथे काही पैंटिंग्ज आणि मूर्ती दिसल्या.. कुठल्या आर्टीस्ट च्या आहेत? खूपच वेधक वाटल्या.."

 "ते आमच्या ईथल्या मेम्बर्स नी बनवल्या आहेत.. कसं असतं ना.. प्रत्येक वृद्ध व्यक्तीच्या मनात, आयुष्य भर संसाराच्या ओझ्याखाली दबून गेलेले काही छंद असतात. आम्ही त्यांना अपुरे राहिलेले छंद व कला जोपासण्यासाठी उद्युक्त करतो आणि सर्व साधने पुरवतो. त्यांच्यातली कला इतक्या वर्षात एखाद्या लोणच्यासारखी मुरलेली असते."

एवढ्या संवादात सुधीरशी त्यांची चांगलीच गट्टी जमली. ईथल्या जागेत आल्यापासूनच त्या दोघांच्याही डोळ्यात समाधान तरळत होतं. त्यांना एक स्वप्नवत अशी जागा गवसली होती. इतक्या वर्षे घराची जी व्याख्या त्यांच्या स्वप्नात रेंगाळत होती ते अगदी जस्सच्या तसं समोर होतं. चारुलताला वाटले कि भरावी बॅग आणि यावं इकडेच रहायला. पण नंतर स्वतःच्याच विचारावर हसू आले कारण या “वृद्धा”श्रमात राहायला अजून कमीत कमी २५-३० वर्षे तरी वाट पहावी लागली असती. तोपर्यंत हे इथे असेल की नसेल देवालाच माहिती.

जेवणाची वेळ झाली होती. दोघांनीही त्या वडीलधाऱ्या  मंडळींसोबत जेवणाचा आस्वाद घेतला.  त्या पंगतीमध्ये जाणवलं की जरी हे लोक त्यांच्या आयुष्याचं शेवटचं पर्व अनुभवत असले, तरी त्यांच्या निखळ हसण्यातून वाटत होते की ही जणू त्यांच्या आयुष्याची सुरुवात आहे. एकमेकांना मारलेले टोमणे, दिलखुलास चेष्टा मस्करी, अगदी के एल सेहगल यांच्या गाण्यापासून ते रफी, किशोर कुमार यांच्यापर्यंत गाण्यांचे विषय त्यांच्या बोलण्यात होते. काहीतरी वेगळीच जादू होती त्या वातावरणात.

जेवण उरकल्यावर त्यातल्या एका आजीने चारुला त्यांच्याकडची नऊवारी साडी नेसायला दिली आणि चार पाच बायकांनी मिळून अगदी पारंपरिक रिवाजात ठसकेबाज नथ घालून तिला सजवलं. जणू काही त्या प्रत्येक जणीला तीस-चाळीस वर्षापूर्वीच्या स्वतःच्या रूपाची झलक पहायची असावी. चारुलता तर पस्तिशी मध्ये सुद्धा अजूनही सुंदर दिसत होती. जयंतला नेहमी वाटायचे की तिच्यापुढे तो अगदी फिकाच पडतो. पण आजही त्याची नजर, नथ घातलेल्या त्या सावळ्या सुंदर चेहऱ्यावरून हटत नव्हती. ती ही अगदी नववधु प्रमाणे लाजत होती. लग्नाचा हा वाढदिवस इतका अविस्मरणीय साजरा होईल असं दोघांना स्वप्नातही वाटलं नव्हतं. तिथून निघायच्या आधी जयंत म्हणाला,

 "चारू, या म्हाताऱ्या देहांमध्ये पूर्ण आयुष्यातली साठवून ठेवलेली ऊर्जा असतेना जणू! म्हणतात ना म्हातारपण हे दुसरं बालपण असतं. खरंय बघ."

"हो ना.... खरंय... एक सांगू? माझ्या मनात अजून एक कल्पना आहे.. "

"हाहाहा... तुझं मन शांत बसतं का कधी? काही ना काही नवीन चालूच असतं.."

"बरं नाही सांगत..... जा..."

"अगं गंमत केली... सांग ना... तुझ्या कल्पनांना खऱ्या करण्यात तर आयुष्य इतकं धमाल चाललंय..."

"बरं .. ठिकेय सांगते... पण यावर तुम्ही खूप हसाल.."

"सांग तरी.... किती वेळ लावतेस..."

दोघंही चालत चालत बगिचामध्ये आले होते.. हिरव्यागार गवतामध्ये छोटी छोटी रानफुलं उमलली होती. तिथल्या बाकावर दोघे हातात हात घेऊन शांत बसले. जयंतच्या खूप आग्रहानंतर तिने आपली कल्पना मांडली. त्याला क्षणभर विश्वासच बसला नाही की हिची अशीही काही ईच्छा असेल. त्याच्या मनातलीच भावना तिने व्यक्त केली होती. तिनेही हक्काने ती गोष्ट पूर्ण करण्यासाठी त्याच्याकडून वचन घेतले

                        ◆◆◆ ● ◆◆◆

तानपुरा कंप पावत होता आणि गाण्याचे स्वर लयकारी मध्ये पोहोचले होते. तिथे असलेल्या सर्वांनी आजपर्यंत कित्येक मैफिलींचा आनंद घेतला होता. पण कुणीच इतक्या पराकोटीच्या भावनांचा आविष्कार स्वरातून ऐकला नव्हता. सगळ्यांना कळत होतं की प्रसंग दुःखाचा होता, पण ते सूर ही दुर्लक्ष करता येत नव्हते. न राहवून सत्तरीतल्या एका गृहस्थांनी कॉटच्या शेजारी असलेला तबला घेतला आणि त्या गायनाला तालात बांधण्याचा प्रयत्न करू लागले. 

                              ◆◆◆ ● ◆◆◆

"काय हो इकडे "हिरवळ' मध्ये राहायला येऊन चार वर्षे कशी गेली कळलेच नाही ना? आणि बघता बघता माझा नवराही सत्तरीत गेला." 

"आपणही पासष्टी ओलांडली बाईसाहेब. चेहऱ्यावर वय दिसत नाही, ही गोष्ट वेगळी म्हणा. पण तू अजूनही तशीच आहेस सुंदरशा कल्पनेच्या जगात राहणारी आणि त्या सत्यात सुद्धा उतरवणारी.”

"काय हो... बायकोची एवढी तारीफ? काय मनात आहे तरी काय?"

"हाहाहाहा.... चांगलं नाही बोललं तर म्हणणार, बाई कधी एका शब्दाने स्तुती नाही आणि तारीफ केली तर हे तुझं असं...."

"चांगलंच वाटतं हो, नवऱ्याकडून प्रशंसा करून घ्यायला... बरं अहो ऐका ना... एक सांगायचं होतं.. पण तुम्ही जर मला त्या योग्य समजत असाल तर..."

"कशायोग्य.?. आणि एवढे आढे वेढे कशाला घेतेस...? एरव्ही माझ्या मित्रांच्या मध्ये न लाजता माझे पाणउतारे करत असतेस तेव्हा अशी विचारत नाहीस ती..."

"तुमचे मित्र आहेतच तसे, एकेक नग... ! बरं ते जाऊदे.. मला ना.... गाणं शिकायचं होतं.... शिकवाल मला?"

"तूझी गाण्यातली रसिकता अफाट आहे, पण एक सांग, गाणं शिकणं का महत्वाचं वाटतंय तुला?"

"४० वर्षे एवढया सुरेल गायकाची बायको म्हणून मिरवण्याचा आनंद घेतला. जीवनासोबतच सुरांचे चढ उतार ही पाहिलेत तुमच्यासोबत. आजपर्यंत कानाची लालसा आणि मनाची गरज म्हणून खूप गाणं ऐकलं. आता वाटतं की गायला शिकून, ते सूर मनाच्या कणाकणात भिनायला हवेत. कुठल्याही रागाच्या उच्च पातळीवर पोहोचताना तुम्ही जेव्हा डोळे मिटता तेव्हा ज्या समाधिस्थ स्थितीत असता ना तो क्षण अनुभुवायचाय. आयुष्यात खूप काही शिकले तुमच्याकडून, पण उतारवयात मला ही सुंदर कल्पना खरी करायचीय. कराल ना खरी? गाऊ शकते मी?"

"क्या बात है.. शब्दच नाहीत गं माझ्याकडे. मी स्वतःच गाण्यात इतका मशगुल होतो की आजपर्यंत पाहिलेल्या रसिकांपैकी सगळ्यात मोठी रसिक माझ्या सोबतच आहे हे कळलंच नाही गं. उद्यापासून श्रीगणेशा करू मग. पण माझ्याकडे शिकण्याचे नियम अगदी कडक असतील एवढं लक्षात घे."

"(थोडीशी हसत) आता गुरू बनवलेच आहे तर सगळं सहन तर करावे लागेल."

"बघ... पहाटे ५ ला तानपुरा रेडी राहायला हवा. आणि एक एक सूर आणि राग पूर्ण तयार झाल्याशिवाय सुटका नाही."

"हो.. हो.. गुरुमहाशय.... घाबरवता की काय आता...?"

"घाबरवत नाही गं... संगीत शिकायला तेवढं झोकून देशीलच खात्री आहे. मुळात वयाच्या या वळणावर तुला शिकावं वाटतंय हीच माझ्यासाठी अभिमानाची गोष्ट आहे. खरं तर माझी नेहमीच एक सुप्त ईच्छा होती, की तुझ्या आवाजात सुरांची एखादी मैफिल ऐकावी. "

"अय्या खरंच? मग इतकी वर्षे बोलला नाहीत कसे?"

"बोलावं वाटायचं, पण असंही वाटायचं की माझी कला उगीच तुझ्यावर लादल्यासारखी होईल."

"हो.. म्हणजे बायकोशी पण मन मोकळं करावं वाटलं नाही. काय हो तुम्ही. म्हणे लादल्या सारखं वाटेल.. असं काहीही विचार करता नेहमी तुम्ही.. नुसतं दुसऱ्याच्या मनाचा विचार करण्यात आयुष्य गेले.. अजूनही तसेच..."

"सॉरी..... पण आता ती संधी नाही दवडू देणार... उद्या गाण्याला सुरुवात करायची आहे. शिष्यत्व पत्करतेयस म्हणून किमान मला त्या नादाने तरी ओरडता येईल तुला. नाहीतर पूर्ण आयुष्य तुझे टोमणे आणि सुरातला नाही तर बोलण्यातला राग ऐकत आलोय."

"(डोळे मोठे करून) खरंच जिभेला काही हाड? बारीक चेहरा करून असा आव आणायचा की एखाद्याला वाटेल की जगातला सगळ्यात गरीब माणूस हाच असेल. काही तरीच बोलायचं..."

काही क्षण नुसतेच कोरे गेले आणि नंतर दोघांच्याही चेहऱ्यावर हसू फुटले.

                        ◆◆◆ ● ◆◆◆

जयंत आणि चारू दोघेही अगदी विचारात होते. आज त्यांनी पाहिलेल्या एका अनोख्या स्वप्नाचा निर्णायक क्षण आला होता.  अवनीही आता तिच्या सासरी स्थिर स्थावर झाली होती. मागच्या महिन्यात जेव्हा त्यांनी अवनीला या निर्णयाबद्दल सांगितले तेव्हा तर ती अवाकच झाली. काही बोलवतच नव्हतं पुढे. ती म्हणाली, "मी असताना तुम्ही वृद्धाश्रमात राहणार? हे मी नाही होऊ देणार. आई बाबा, तुम्ही माझ्याकडे राहायला यायचं.  मुलीच्या संसारात कसे राहायला जायचे हा जुनाट विचार करून यायचं टाळतायत का?"

"अगं बच्चा. तू समजतेयस तसं नाहीये ते वृद्धाश्रम. आणि आम्ही काय कंटाळून किंवा निराधार आहे म्हणून नाही जात आहोत तिकडे." जयंत.

"बाबा, वृद्धाश्रमात काय हौस म्हणून जातात का? मी नाही तुम्हाला त्या अनोळखी लोकांत पाठवणार." अवनी.

"माझी बच्चू आता खरंच जाम रागावलेली दिसते. इकडं ये. माझ्याजवळ येऊन बस सगळं सांगतो, का जायचंय आम्हाला तिकडे."

अवनी लटक्या रागाने सोफ्यावर जयंतच्या शेजारी बसली आणि हातात हात घेतला. त्याच्या खांद्यावर डोकं ठेवुन प्रश्नार्थक नजरेने पाहू लागली. जयंतने त्यांच्या लग्नाच्या दहाव्या वाढदिवसाच्या वेळेसची त्यांची "हिरवळ" वृद्धाश्रमातली भेट अगदी मन भूतकाळात हरवून कथन केली.

"अवू बाळा, त्या अगदी डोंगराच्या कुशीत, आणि कौलारु घरात आम्ही जेव्हा गेलो ना त्यावेळीच आम्ही सुखावून गेलो होतो. तुझ्या आईने तर अगदी फिल्मी स्टाईल ने माझ्याकडून वचन घेतलं की म्हातारपण इकडेच जगायचं. आणि अगं या अनोळखी लोकांत आम्हाला नवीन सवंगडी शोधायचेत. त्यांच्या वेगवेगळ्या कलांमध्ये एक कल्पनेचा आविष्कार अनुभवायचा आहे. कधी कधी नवीन पाऊलवाटा एक अद्वितीय दृष्य दाखवून जातात. तीच ही एक पाऊलवाट. वाटल्यास असं समज की ही आमची ड्रीम लाईफ आहे."

"अं..... असं काहीतरी छान बोलून मला नेहमी हो म्हणायला लावता... पण पटलं तुमचं म्हणणं. याआधी तुमच्या गाण्याच्या मैफिलीमुळे तुम्हा दोघांना निवांत वेळ भेटलाच नाही ना. “हिरवळ” तुम्ही म्हणताय तसंच सुरेख असेल तर मग माझी काही हरकत नाही. पण आधी मी येऊन सगळी चौकशी करणार सगळ्या सोई सुविधांची. आणि नंतर पण आम्ही आलो तर चालेल ना अधून मधून तिथे..?"

"अगं.. वेडीच आहेस अवू.. तुरुंग थोडीच आहे तो.. जेव्हा आठवण येईल तेव्हा यायचं तूम्ही दोघेही. आणि आम्हाला जेव्हा तुझ्या हातचा केक खायची ईच्छा होईल तेव्हा आम्हीही तुझ्याकडे येणार..."

"काय हो बाबा...... त्या लहानपणी करपलेल्या केक वरून मला आयुष्यभर चिडवणार का...?"

जयंत आणि चारू ने सुटकेचा श्वास सोडला. ही पोरगी एवढ्या सहजा सहजी मानेल असे स्वप्नातही वाटले नव्हते. जयंत म्हणाला, "चारू असं वाटतंय की जणू आपण लग्न करायला पळून चाललोय आणि माझ्या आईलाच समजावतो आहे सपोर्ट करण्यासाठी." दोघंही भरपूर हसले.

"हो ना... मग आता दुसऱ्या इनिंगसाठी तयार रहा मिस्टर जयंत... भारी वाटतंय मला..मी नवीन संसार मांडणार, जसा चाळीस वर्षांपूर्वी मांडला होता.."

जयंतरावांचं लक्ष नव्हतं आता तिथे हजर नव्हतं. ते तर कधीच हिरवळ मधल्या झाडांमध्ये लपले होते. आज बायकोच्या चेहऱ्यावरच्या आनंदाचा एक एक कण मनात साठवून ठेवावासा त्यांना वाटला. चाळीस वर्षाच्या प्रवासानंतर सुद्धा ती अजून तशीच विलक्षण होती.
                        ◆◆◆ ● ◆◆◆

"हिरवळ" मध्ये येऊन त्यांना दोन महिने झाले होते. जवळपास १५ पुरुष आणि १० स्त्रिया वृद्धत्व सेलिब्रेट करत इथे रहात होते. सकाळही हसण्याने सुरू व्हायची आणि रात्री झोपताना देखील कुणीतरी किस्सा सांगून हसवायचे. इथे आल्यानंतरचा सगळ्यात महत्त्वाचा नियम होता तो म्हणजे सर्वांनी एकत्र जेवण करणे आणि झोपण्याआधी मस्त चेष्टा मस्करी करत गप्पा मारणे. 

लालचंद भाई हे तिथले सगळ्यात सिनियर मेंबर. दोन वर्षांपूर्वी त्यांच्या पत्नीचं निर्वाण झालं. जाताना तिने स्पष्ट सांगितले होते की, 'मी गेल्यावर दुःख गाळत बसायचं नाही, तर एका तरुण मुलाप्रमाणे मजेत राहायचे.' लालचंद भाईनी बायकोची ईच्छा तंतोतंत पाळली. त्यांची बॅचलर लाईफ एकदम मस्त चालली होती. टीशर्ट, जीन्स आणि कॅप घालणारा हा ‘तरुण’ म्हातारा म्हणजे जिवंत हास्य होतं. बाकी, इथला प्रत्येक मेंबर काहीतरी कला जोपासत होता. सावंत छान तबला वाजवायचे. काटेकर काका सुंदर मूर्ती घडवायचे. हिरवळ मधल्या गणेशोत्सवामध्ये त्यांच्याच हातची गणेशमूर्ती असायची. ऐशी वर्षाच्या यशोदा मोडक पेंटिंग करायच्या. पूर्ण भारतात, खूप साऱ्या प्रदर्शनात त्यांच्या चित्रांची वर्णी लागली होती. कित्येक कला महाविद्यालयाचे विद्यार्थी इथे भेट देऊन कलेचा एक वेगळाच दृष्टिकोन घेऊन जायचे. कारण या वृद्धत्वाकडे झुकलेल्या व्यक्तींच्या कलेत पूर्ण आयुष्याचं सार मिसळलेले असायचं.

"आता सुधीरचा मुलगा अमेय इथली सगळी व्यवस्था पाहायचा. तो तर सगळ्या म्हाताऱ्यांचा जीव की प्राण होता. पण औषधे आणि व्यायाम याबाबत तो इतका कडक असे की सगळे म्हातारे त्याला हिटलर म्हणत. तो ही हसत म्हणायचा, "तुम्हा म्हाताऱ्यांपेक्षा अगदी लहान मुलं परवडली. ती तरी ऐकतात एखाद्याचं व्यवस्थित." तेवढ्यात कुणीतरी आजी म्हणायची, "याचं लग्न करून दयायला हवं म्हणजे हा जरा शांत होईल आणि आपल्या मागे औषधं घेऊन फिरण्यापेक्षा तिच्या मागे मागे फिरेल." आणि तो ही मग  थोडासा शरमायचा. सगळ्या मेंबर्स चा उत्साह पाहिला की त्याला प्रश्न पडायचा की ही नक्की म्हातारी माणसं तरुणासारखी मजेशीर वागतात की तोच जास्त गंभीर आहे.

तिथे आल्यापासून तर जयंतराव आणि चारूलता यांच्या आयुष्याने कातच टाकलेली. इतक्या वर्षांच्या दगदगीच्या आयुष्यात एकांताचे क्षण असे मोजकेच मिळाले होते. कित्येक शब्दांचे ढग येऊन न बरसताच जायचे, पण आता त्या ढगांना नात्यातली वेगळीच शीतलता लाभून शब्द सरींसारखे कोसळत होते. दोघे तासंतास बोलत बसायचे, त्या नवीन मित्र मैत्रिणींमध्ये रमायचे. लोक म्हणतात की समदुःखी लोक लगेच जवळ येतात, पण हे सगळे ‘समसुखी’ लोक असल्यामुळे जवळ आले होते.

                        ◆◆◆ ● ◆◆◆

"अहो पाच दिवस झाले, तुमच्या पोटात दुखतंय. अजूनही त्या सावंतांचं ऐकून काही तरी घरगुती उपाय करत बसला आहात. आज मी काही ऐकायची नाही तुमचं. आज डॉक्टरकडे जाऊन येऊ आणि येत नसाल तर मग अमेयला सांगते."

"बाई, त्याला कशाला चुगली करतेस. तो आश्रम डोक्यावर घेईल एवढ्याश्या कारणासाठी. आणि मग सावंताचंही काही खरं नाही."

अमेय त्यांच्या मागेच उभा होता. "काका मी इथेच आहे बरं. आणि ऐकतोय सगळं. जर असं कुणी तब्येतीची हेळसांड करताना दिसलं तर, घेणारच मी आश्रम डोक्यावर. ते काही नाही, आज काहीही करून दवाखान्यात जाऊन यायचे. मी गाडी अरेंज करतो थोड्यावेळात. अहो तुम्ही आजारी असल्यावर इथलं सुरेल वातावरण बिघडून जाईल की. आणि सावंत काकांना किती वेळा समजावलं आहे की घरचा वैद्य बनू नका म्हणून. पण अजिबात ऐकणार नाहीत. आता सावंत काकूंना सांगणे हीच त्यांची शिक्षा."

त्याचं बोलणं ऐकून दोघेही हसायला लागले. पण जयंतराव मात्र पोटातल्या तीव्र वेदना लपवू शकत नव्हते. हसणं निरस होऊन जात होतं.

                        ◆◆◆ ● ◆◆◆

"नाही गं... काहीतरी चुकतंय... पुन्हा घे बरं आलाप..."

"अहो तिसऱ्यांदा घेतेय आता आलाप, पण काय चुकलं ते तरी सांगा....?"

"मारवा रागामध्ये मध्ये 'प' चा सूर येतोच कसा तुझा? अजून कुठल्या भाषेत सांगावं लागेल तुला.. मारव्यामध्ये 'प' निषिद्ध असतो.. त्या रागाचा मूळ स्वभावच चुकवलास तर कसं होईल? अजून 'रे' चा स्वर शुद्ध लागतोय. कोमल स्वर पाहिजे हे पण चार वेळा सांगितलंय."

"बरं... आता आणखी थोडा रियाज करते..पण का नाही हो जमत हे? गाताना ती चुक लक्षातच येत नाही. माहीत नाही का असं होतंय.. पण तुमची जी मारवा गाताना उत्कटता पोहचते तिथं मी पोहोचू शकत नाहीये...  "

"चारू.. आपलं मन जर गाण्यात उपस्थित नसेल तर गाणं हे मृगजळा प्रमाण भासतं. एक खोटं अस्तित्व दाखवणारं. मला असं वाटतं की या क्षणात तू पूर्ण उपस्थित नाहीयेस.. तू काय विचार करत बसतेस याची जाणीव आहे मला. पण म्हणून तू गाण्याशी प्रतारणा नाही करू शकत. जेव्हा तू सुरांमध्ये एकसंध होशील ना तेव्हा ते तुला अलगदपणे समाधी समीप नेऊन ठेवतील. आपण लहान असताना आपण कुठेही झोपलेलो असू पण जाग यायची ती आईच्या कुशीत, आईनं आपल्याला अलगद उचलून कधी घेतलं ते कळायचं देखील नाही. तसेच हे संगीत आहे, माझ्यानंतरसुद्धा हे तुला जगायला कारण देईल."

चारुच्या डोळ्यात पाण्याची उपस्थिती जाणवू लागली. 

"माझ्या समोर सुरांचा सागर आहे आणि होडीही आहे. पण वल्हवण्यात मी कुठेतरी कमी पडतेय. होडी तिथंच फिरतेय, पार होत नाहीये. भीती वाटतेय की माझा हा सुरांचा सागर आटणार तर नाही ना?"

"चारू..अगं असं का करतेयस? मी आहे तोपर्यंत आयुष्यातला हर एक कण तुझ्यासाठीच आहे.. माझंही स्वप्न आहे की तुला भान विसरून मारवा गाताना पाहणं. सूर असे निघायला हवेत की क्षण स्तब्ध होतील. वाऱ्याचाही नाद सुरेल होईल आणि तुझ्या अलापाच्या लयीला साथ देईल. त्यात एवढा जीव ओत की एखाद्या मरणोन्मुख माणसात ही जान ओतावी त्या सुरांनी. आणि बघ ना, डॉक्टरांनी तर माझ्या आयुष्याच्या सुरांना वर्षभराच्या बंदीशीत बांधून टाकलंय. आयुष्य कधीतरी संपणार होतंच, त्याची अजिबात भीती नाही. पण यावेळी....."

"थांबा... असं काही नाही बोलायचं.. त्या डॉक्टरांना काही कळत नाही. उपचार करायचे सोडून हे असं काही तरी सांगत बसतात. माझ्यासाठी तुम्ही अजून खूप वर्षे पाहिजे आहात."

"हे बघ मला मरणाचं दुःख किंवा भय नाहीये. उलट असं वाटतं, की ज्या माणसाला आपला शेवटचा दिवस कधी आहे याची कल्पना असते ना, तोच माणूस भारी आयुष्य जगू शकतो. आणि मीही तेच करणार आहे. मग तू ठरव, की मी अजून भरपूर जगेन या आशेत नॉर्मल जीवन जगायचं, की मी कधीतरी जाणार आहेच या जाणिवेत माझ्यासोबत आयुष्यात राहून गेलेली सुरांची एकत्र सफर करायची."

चारूलता ने तानपुरा बाजूला ठेवला आणि जयंतरावांच्या बाजूला येऊन बसली. हातात हात दिला आणि आपला त्या सफरीला होकार कळवला.

"माझी विद्यार्थिनी मोठी आणि समजूतदार झाली म्हणायची आता."

"काहीतरीच काय?"

"अजून एक सांगू? मी गाण्यांच्या मैफिली करत जगभर फिरलो पण तुझ्याशी सुरांच्या गमती जमती शेअर करायला खास असा वेळच मिळायचा नाही. खूप दिवसातून घरी परतल्यामुळे पेंडिंग राहिलेले व्यवहारच पूर्ण करण्यात वेळ जायचा आणि मग तोपर्यंत पुढच्या कार्यक्रमाची आखणी झालेली असायची. तुझ्या वाट्याला नकळत मी व्यवहार आणि संसाराची पूर्ण जबाबदारी दिली ना गं."

"हो तर... पूर्ण जग तुमच्या मैफिलींचा अगदी समोरून आनंद घ्यायचे, मला मात्र कॅसेट वर ऐकावं लागायचं. हेवा वाटायचा त्या रसिकांचा. पण आता तर तुमचा प्रत्येक क्षण माझ्याजवळ आहे.. याच्यापेक्षा काहीही नको मला. शेवटची मैफिल फक्त दोघांनी सजवायची, यात मात्र आता मी गाणं गाईन आणि तुम्ही रसिक व्हायचं. आतापासून हृदयाचा प्रत्येक कोपरा मी या सुरांच्या हवाले करते. एक विचारू? संगीतात तर कित्येक राग उपस्थित आहेत, पण तुम्हाला मारवा इतका का आवडतो?"

"काही प्रश्न असे असतात की त्याचं उत्तर आपल्या तनामनात असतं. आणि आपल्याला ही वाटतं की कुणीतरी हे आपल्याला विचारावं. तोच प्रश्न विचारलास... किती बोलू या मारव्याबद्दल... सात स्वरापैकी यामध्ये 'प' स्वर वर्ज्य असतो आणि 'सा' सुद्धा खूप कमी वापरतात. शास्त्रीय संगीताचा पूर्ण डोलारा हे 'प' आणि 'सा' सांभाळत असतात. म्हणून मारवा राग अपूर्णतेचा स्पर्श घेऊनच जन्माला आलाय.  गाउन झालं तरी 'काही हरवलेलं अजून सापडायचं आहे' याची जाणीव होते. ती पूर्ण करता करता गायक अजून गात जातो आणि त्यात स्वतःलाच गवसतो.  मला गायकी येते, याचा अहंकार तो एखाद्या हट्टी मित्रासारखा जवळ बसून उतरवतो. पूर्ण गायकी कुर्बान या रागावर... "

चारुलताला तिचं आयुष्य काहीसं मारव्यासारखेच वाटले. त्यांच्या लग्नाची ४० वर्षे आनंदात जाऊन सुद्धा अजूनही काहीतरी शोधायचे राहूनच गेले होते. पण कुठेतरी तिलाच वाटलं, की खरं तर नात्यात अपूर्णता असणंच चांगलं. पूर्णत्व आलं की एकमेकांच्या चुका काढण्याशिवाय काही नावीन्य राहत नाही. अपूर्णता मात्र नात्याला काहीतरी उद्देश्य देत राहते. आज तिला तिच्या नात्याचा अभिमान वाटत होता. 

"चारू... कुठं हरवलीस.... काय विचार करतेयस..."

"अहो... मी कुठे.. तुम्हीच हरवून गेलात मारव्याचा इतका सुरेख अर्थ सांगताना... मला कळली आता या मारव्याची जादू.. तुम्ही त्या रागाची फक्त पध्दतच नाही सांगितली तर तो का गावा यासाठी माझ्या आयुष्यात एक ध्येय दिलंत....  "

"चारू जीवापाड वाट पाहीन मी.. तुझं ध्येय पूर्ण व्हायची.. त्यादिवशी तुझ्या सुरेल मनावरचं कवाड उघडून पाहशील ना तेव्हा पलीकडे आपण एक झालेले दिसू तुला... आपल्यात काहीच अंतर नसेल.. असं गात रहा......"

चारुलता मात्र भरल्या मनामुळं काहीही बोलू शकली नाही...  तिच्या डोळ्यासमोर नाजूक पावलांनी सांज येत होती आणि संधीप्रकाश मागे खेचत सूर्य पृथ्वीभोवती घातलेली किरणांची मिठी सोडवत होता...  
                        ◆◆◆ ● ◆◆◆

जयंतरावांची तब्येत आता खालावतच होती. आतड्याचा कॅन्सरही आता वाव मिळेल तसा पसरत चालला होता. डॉक्टरांनी दिलेलं एक वर्षही आता आभासी आणि दुरापास्त वाटत होतं. आयुष्यभर सुरांशी खेळलेला गायक आज वेदनांशी झुंजत होता. आता शब्दसुद्धा विना वेदनेचे येत नव्हते तिथे रियाज करणे तर दूरचीच गोष्ट होती. 

"चारू..... रियाज.... थोडाच वेळ करतेयस सध्या.... मला आवाज... येतो बर का.. तुला आधीच सांगितलं होतं की एकदा तानपुरा हातात घेतलास... की तू मलाच काय स्वतःलासुद्धा विसरून जायचं."

"अहो.... तुम्ही का बोलता.. ? वेदना होतात ना बोलताना?"

"अगं... या वेदना म्हणजे, आयुष्यात कधीतरी सूर चुकवले असतील त्याची शिक्षा असं समजेन.. आता कळतंय की सूर गळ्यातून येत नसतात... तर पोटातून येत असतात. तुझ्या रियाजाच्या आवाजाने खूप सुख वाटतं बघ... पण अजून सुरांच्या जागा चुकतात बऱ्याच ठिकाणी.. पण शिकशील.. मला खात्री आहे.. आणि हो.. अवनीच्या होणाऱ्या बाळालाही संगीताचे धडे तूच द्यायचे... माणसं जातील पण संगीत चालूच राहीले पाहिजे..."

"वचन आहे माझं..... पण आता झोपा ना... औषध काम करणार नाही मग..."

चारुलताच्या मांडीवर त्यांचं डोकं होतं आणि औषधांची गुंगी येत चालली होती. खोलीत शांतता पसरली होती. तरी कुठून तरी रेडिओ वर लावलेली किशोरीताई आमोणकर यांची ठुमरी ऐकू येत होती. उगाच मनात विचार येऊन गेला, की तानपुरा आणि हार्मोनियम जर जिवंत असते तर साथ देण्यासाठी त्यांचं मन किती सळसळले असते हे शांततेतले सूर ऐकून.

चारुलताला अचानक जाणवलं की जयंतरावांचा श्वास जड होऊ लागला होता. काही सुचेनासे झाले काय  करावे.  सुधीरला बोलावावं म्हणून पटकन बाहेर आल्या. अगदी वाऱ्याच्या वेगानं जावं वाटत होतं पण  पायातले अवसान गळून पडले होते. सुधीरच्या केबिन पर्यंत पोहोचायला युगांचा वेळ लागत असल्यासारखे वाटले. सुधीरने त्यांना पळत येत असल्याचे पाहताच तो पटकन बाहेर आला.

डॉक्टर तर ताबडतोब आले पण त्यांनाही जयंतरावांचे श्वास चालू ठेवण्याचे सोपस्कार देवावर सोपवण्याशिवाय उपाय नव्हता. आता फक्त परतीची वाट होती.

लालचंद भाईंना समजताच त्यांनी 'हिरवळ'च्या सगळ्या सदस्यांना त्या खोलीत बोलवले. सगळे काळजीत होते. आजपर्यंत या वास्तू मधून त्यांनी बऱ्याच मित्रांना आयुष्यातून निरोप दिला होता आणि त्यातलेच अजून एक पान आज उलटत होते.

                        ◆◆◆ ● ◆◆◆

आज सुरांना अवचित जागा सापडत होती. चारुलताच्या गळ्यातून जणू हार्मोनियम आणि तानपुरा जीव हरपून गात होते. तिच्या हृदयाची स्पंदने आणि मारवा एकरूप झाले होते, कारण तिच्याही आयुष्यातुन एक महत्वाचा सूर शेवटचे श्वास घेत होता. 

"पिया~~~~ घर नही~~~~ आ~~~ये~~रे~~
मेरे~~~~~ पल~~ पल~~ छिने~~~ जाये रे~~"

प्रत्येक शब्दात आणि आलापामध्ये जीवनाची सुंदर अशी चाळीस वर्षे उलगडत चालली होती.. जलपर्णी जशी तलावाला झाकोळून टाकते, तश्या त्या आठवणी मनातल्या दुःखाला बंदिस्त करू पाहत होत्या. 

मारव्याची बंदिश शेवटच्या तानेवर ठेपली होती. चारुलताच्या आवाजात एक धार आली होती. पूर्ण ध्यान फक्त आणि फक्त प्रत्येक सुरांवर होते. आज त्या सुरांच्या प्रियकराला शेवटचा नजराणा पेश करण्या सारे सूर जणू आजूबाजूला भटकत होते. कानी फक्त एकच आवाज घुमत होता.. तिथे उभे असलेल्या लोकांचे जीव कानात येऊन ठेपले होते.. अवनीही धावत पळत आली होती, आणि आईच्या गाण्याचा आवाज ऐकून दारातच थबकली होती... हवा ही जोरदार वाहू लागली होती आणि पावसाचे तुषार अवेळी हजेरी लावू लागले होते.. आपण जेव्हा समुद्रकिनारी जातो तेव्हा वारा त्या जलसंचयाला नृत्य करायला भाग पडताना दिसतो.. पण  इथे तर ह्या मारव्याचे सूर जणू वाऱ्याला लय पकडायला लावतोय असे भासत होते.... चारुलताचा जीव आता कंठात आला होता... इतकं छान गाऊन तिच्या गुरूला कुठे ऐकू जात होते.. तो तर स्वर्गाच्या वाटेला लागण्याच्या तयारीत असेल... पण त्याचाही पाय निघत नसेल...  अगदी काही सेकंदात ती बंदिश संपणार होती... पण त्या हवेत जे हरवत चाललं होतं ते मात्र तिला सापडत नव्हतं.... तिनं शेवटची तान घेण्यासाठी सूर चढवला आणि त्याच क्षणी जयंतरावांच्या डोळ्यात एक चेतना आली.. चारुकडे भरल्या डोळ्यांनी पाहिले... त्या डोळ्यातच एक प्रेमभरी हाक होती... आणि चेहऱ्यावर एक स्मितही होते..... चारुलता त्याच क्षणी गायची थांबली, आणि पूर्ण वातावरण अंधाराप्रमाणे निपचित झाले... तीव्र वेदनांशी झुंजत, अडखळत्या शब्दांनी जयंतराव शेवटचं एकच वाक्य बोलू शकले..." चारू..... शाब्बास.... आज मारव्याला...... देखील.... पूर्णता दिलीस...... "

आज तिच्या आयुष्यातला "सोबत" हा अध्याय संपला.. पण "चारू... शाब्बास..." हे दोनच शब्द आयुष्य जगायला पुरेसे होते....

©विशाल पोतदार

● ◆◆◆ ● ◆◆ समाप्त ◆◆ ● ◆◆◆ ●

टीप - प्रथमच दीर्घ कथा लिहीली आहे. मोठी कथा वाचण्यात लोकांचा कल कमी असतो, तरी तुम्ही वाचलीत. खूप खूप आभार.. कथा नक्कीच आवडली असेल.. आपला अभिप्राय नक्की कळवा आणि आवडल्यास शेअर करा..😊

माझी एक विनंती आहे.. जर तुम्हाला माझे लेखन अगदीच मनाला भावले असेल तर ऐच्छिक मानधन म्हणून जी काही रक्कम योग्य वाटेल, ती खालील google pay नंबर किंवा UPI ID वर पाठवू शकता...
जर लेखनातूच कमाई होऊ शकली तर हौशी लेखक देखील fultime लिहू शकतात...

नाव - विशाल पोतदार
Google Pay - 9730496245
UPI ID - vishal6245@oksbi




3 comments:

  1. खूप छान स्टोरी होती.... खरंतर तुझ्या ह्या सूंदरअश्या स्टोरीच वर्णन करायला शब्द नाहीत माझ्याकडे... आयुष्यातील उतारवयाचा टप्पा म्हातारपण आणि पती पत्नीचं प्रेम तेवढंच हिरवळ सारखं ताजटवटवीत . लग्नाच्या दहाव्या वर्षी बघितलेलं स्वप्न साकार करण्यासाठी धडपडणारी ही जोडपी... आपली कला ही तिथे जोपासणारी त्या कलेत रमणारी... मला गाण्यातले राग वैगरे काही कळत नाही पण तू एवढ्या उत्कटतेने ते मांडले वाचताना मन खिळून गेलं होतं . तिच्या डोळ्यासमोर नाजूक पावलांनी सांज येत होती आणि संधीप्रकाश मागे खेचत सूर्य पृथ्वीभोवती घातलेली किरणांची मिठी सोडवत होता... सांजेच्या वर्णन करणाऱ्या ओळी खूप भन्नाट लिहिल्या तू .
    जीवन गाण्यातल्या त्या रागासारखंच आहे . आपण ते ताल छेडीत लयबद्ध ताण विसरून जगावे तसे .
    अगदी ,
    नाम गुम जायेंगा , चेहरा ये बदल जायेंगा...
    मेरी आवाज ही पेहचान है
    गर याद रहे....
    प्रमाणे 😊

    ReplyDelete
  2. Shriram mahanuni23 August 2019 at 10:09

    Mast....

    ReplyDelete