गायत्री मंत्र - उत्पत्ती, अर्थ आणि उच्चारण; Gayatri Mantra- Meaning

आजच्या कोरोना आपत्ती काळात आपण घरी थांबूनच लढा देतोय. पण दिवसेंदिवस मनात एक अनामिक भीती अस्वस्थता पसरतेय. ही अस्वस्थता दूर करण्यासाठी मनोबल वाढवण्यासाठी भक्तीमार्ग अतिशय समर्पक. 

देवपूजा म्हणजे फक्त देवाची मूर्ती धुवून त्यांचा नट्टापट्टा करणे नव्हे. तर आपल्या मनातून त्याला प्रेमाने हाक देऊन, रोजचं कर्म पार पाडण्यासाठी एक मानसिक ऊर्जा मिळवणं. मूर्तीला अभिषेक करून गंध, धूप, फुल वाहनं हा पूजेचा एक दृष्य भाग आहे पण तद्नंतर नाम, मंत्रोच्चार हा मनाला देवाशी जोडण्याचा अमूर्त भाग येतो. मुळात मंत्र हे आपण स्वतः उच्चारले तरच ते आपल्या मनात जास्तीत जास्त ऊर्जा निर्माण करतात. आणि त्या मंत्रांचे अर्थ जर माहीत असतील तर ते पठण करताना, आपसूकच ती भावना आपल्या मनात जागृत होते. म्हणूनच गायत्री मंत्राचा अर्थ, योग्य उच्चारण आणि महती आपणापर्यंत पोहचावी यासाठी केलेला छोटासा प्रयत्न. 

अनेक महान मंत्रांपैकी सर्वश्रुत असा गायत्री मंत्र. आपल्या महान ऋषी मुनींनी अमोघ शक्ती असणारा हा मंत्र शरीर आणि मनाच्या रचनेचा विचार करूनच निर्मिले आहेत आणि त्या प्रत्येक मंत्राचा अर्थदेखील तितकाच गहन आहे. पण काळाच्या पडद्याआड आपल्यापर्यंत हे सगळं न पोहचता ते गाण्याच्या रुपात आलं. 

गायत्री मंत्राच्या जपाचा आपल्या शारीरिक तसेच मानसिक आरोग्यावर होणाऱ्या परिणामांचा जाणून घेण्यासाठी AIMS तसेच जर्मनी आणि अमेरिकेतील काही संस्थांनी वैज्ञानिक अभ्यास केला. या अभ्यासाअंतर्गत प्रत्येकी पंधरा व्यक्तींचे तीन ग्रुप केले. त्यातील एका ग्रुपने गायत्री मंत्राचा शास्त्रोक्त पद्धतीने रोज पहाटे जप केला, दुसऱ्या ग्रुपने गायत्री मंत्राच्या इंग्रजी भाषांतराचा जप केला आणि तिसऱ्या ग्रुपने कुठलाच जप केला नाही. आठवड्यातून एक दिवस त्यांच्या मेंदूचा एमआरआई टेस्ट, शारीरिक आणि मानसिक स्वास्थ्य याची तपासणी केली. हा प्रयोग तीन महिने केल्यानंतर त्यांनी सगळ्या टेस्ट्स आणि डाटा अभ्यासला. त्यातून असा निष्कर्ष निघाला की ज्या ग्रुपने गायत्री मंत्राचा शास्त्रोक्त पद्धतीने जप केला त्यांच्या रक्ताभिसरणामध्ये तसेच प्रतिकारक्षमतेत कमालीची सुधारणा झाली. मानसिक दृष्ट्या प्रसन्न वाटू लागलं. आणि मेंदूमधील न्यूरोकेमिकल्सचे डिस्ट्रीब्युशनमधील अस्थिरता कमी झाली. ज्याने मेंदूमधील ताण कमी झाला. पण बाकीच्या दोन्ही ग्रुप्स मध्ये हे फरक जाणवले नाहीत. यावरून गायत्री मंत्राची शक्ती सिद्ध झाली. आपण हे फक्त सिद्ध केलं. पण याची रचना करणारे ऋषीमुनी किती महान आहेत याची आपण कल्पनादेखील करू शकणार नाही.

ऋग्वेदामध्ये उल्लेख असलेल्या गायत्री मंत्राची रचना विश्वामित्र ऋषींनी केली. काव्यरचनेप्रमाणेच मंत्रदेखील विविध छंदांमध्ये रचले जातात. ऋग्वेदामध्ये अशा सात छंदांचा उल्लेख आहे. त्यातील 'गायत्री' छंदामध्ये रचलेल्या ह्या मंत्राला 'सावित्री मंत्र' असे देखील म्हटले जाते. त्याचे पुढे 'गायत्री मंत्र' असंच नाव रूढ झालं. ह्या चोवीस अक्षरी मंत्रामध्ये आठ मात्रांचे तीन पदे असतात.

मंत्र-

अर्थ -

1) ॐ - कुठल्याही मंत्राची सुरुवात ॐ या अद्याक्षराने केली जाते. ओम हा 'प्रणव' म्हणजेच ब्रह्मांडाचा प्रथम उच्चार आहे. मंत्र सुरू होण्यापूर्वी ओम उच्चार केल्याने आपल्या कंठापासून नाभीपर्यंत चेतना निर्माण करतो. ज्यामुळे पुढील मंत्राची कार्यकरिता उत्तम होते. फक्त तो उच्चार दीर्घ असावा जेणेकरून त्याची संवेदना तुम्हाला शरीरात जाणवू शकेल.

2) भू: भुव: स्व: -

हे तीन उच्चारदेखील मुख्य मंत्राच्या आधी उच्चारले जाणारे शब्द आहेत ज्यांना व्याहृती असे म्हटले जाते. वेदांमध्ये सात व्याहृतींचा उल्लेख आढळतो. त्यांचा अर्थ असा:

भू: - पृथ्वी, सृष्टी (शरीर)

भुव: - आकाश (बाह्यमन)

स्व: - स्वर्ग (अंतर्मन)

महा: ,जप:, तप: - ब्रह्मांडाच्या देखील वरच्या पातळीवर जाणारे स्तर (समाधीकडे)

सत्य: - अंतिम स्तर (समाधीवस्था)

3) तत् -ब्रह्म

4) सवितु: - निराकार निर्माता

5) वरेण्यम - पूजनीय

6) भर्गो: - अज्ञान निवारक

7) देवस्य - ज्ञानस्वरूप ईश्वराचे

8) धीमहि - ध्यान किंवा स्मरण करतो

9) धियो - बुद्धी, प्रज्ञा 

10) यो: - जे

11) न: - आम्हाला

12) प्रचोदयात - प्रकाशित करो

अर्थ -

हे ज्ञानाचा प्रकाशस्रोत असणाऱ्या पूजनीय ईश्वरा, ज्याने या सुंदर सृष्टीचे निर्माण केले. मी सदैव तुझे ध्यान करतो. मी प्रार्थना करतो की मला तुझ्या ज्ञानाने प्रकाशित करून सत्याच्या मार्गावर ने.

पठण समय-

प्रात: समयी पूजा करतेवेळी गायत्री मंत्राचं उच्चारण आपल्या मनात तसेच घरात एक पॉझिटिव्ह ऊर्जा निर्माण करते.

गायत्री मंत्रोच्चारण योग्य प्रकारे कसं करावं यासाठी माझ्या व्हिडिओ ची youtube लिंक इथे दिली आहे. जरूर भेट द्या.

https://youtu.be/OoW5ny9CqeY

ही सर्व माहिती मी इंटरनेटवरून विविध वेबसाईटवरून मिळवली असून आपणास एखादा मुद्दा चुकीचा वाटला अथवा अजून काही नवीन माहिती द्यायची असेल कमेंटमध्ये जरूर सांगा. तर आपलं स्वागतच आहे.

मनातलं भुयार

अज्ञात सुखाच्या शोधात, एखाद्या भुयारात खोलवर जात राहावं. कित्येक फाटे फुटत राहतात. तीच तीच वळणं पुन्हा पुन्हा दिसत राहतात. कुठलं वळण घ्यायचं ते बुद्धी ठरवते. जी काय कारणमीमांसा करायची, ती तिलाच करू द्यायची. भावनेची आडकाठी दूर ठेवून तिच्या म्हणण्याप्रमाणे चालायचं. 

पण खूप अंतर कापल्यावर अंधाराशिवाय काहीच दिसत नाही. अंधार दिसतो? की दिसण्याच्या अभावालाच अंधार म्हणायचा? असो.. इथे शब्दखेळ करत बसायला कुठे वेळ आहे. कारण आता धाप वाढतेय आणि जीवही गुदमरू लागलाय. हर एक श्वासाचंही ओझं वाटतंय. ऑक्सिजनही विरळ होत चाललाय. माघारी फिरावं वाटतं खरं, पण सुखाची आशाही वाईट असते. शेवटी अज्ञात सुखापेक्षा जीव महत्वाचा वाटून, एकदाचे माघारी धावू लागतो. 

परतीच्या प्रवासात देखील पुन्हा तेच संभ्रमाचे फाटे. कुठल्या मार्गावर विश्वास ठेवावा? जर एखादी वाट पुन्हा आत खोलवर घेऊन गेली तर? हा यक्षप्रश्न समोर असला तरी वेळ दवडण्याला अर्थ नसतो. लालसेने मृत्यूच्या दारी नेणाऱ्या बुद्धीपेक्षा, विवेकी मनावर ही जबाबदारी घ्यावी असे वाटते. एका क्षणात मन निर्णय घेईल त्या वाटेला पळायचं. पुन्हा प्रवास... पुन्हा ती वाट तुडवणे. भुयारातली वाट म्हणजे एखाद्या मोठाल्या पाईपमधून गेल्यासारखे. की पाईपच आहे ही? एवढा कशाला आपण तर्क लावत बसतो, आत्ता बाहेर निघायचंय हेच मोठं सत्य आहे. 

आता फक्त प्रकाशाची आस. प्रकाश हाच खजिना वाटू लागतो. एकदा का पुढच्या टोकाला प्रकाशाचं सूक्ष्म अस्तित्व जरी जाणवलं की बस्स. मग फक्त सरळ जावं लागेल. तोच शेवटचा मार्ग असेल. पण खूप वेळ झाला, अजून अंधारच आहे. ही गुहा खेळत तर नसेल माझ्याशी? इथेच नाही ना अडकून पडणार मी? बंद केलेल्या बिळातील उंदराला कदाचित असंच होत असेल? 

नाही... नाही.... मी नाही फसणार या जाळ्यात.. मी चालणं सोडणार नाही..

व्वा... प्रकाशाचा धूसर बिंदू दिसतोय. आता फक्त त्यादिशेने पळत, चालत, रांगत किंवा सरपटत कसे का होईना जात राहायचे. बराच पुढे आलोय पण त्या प्रकाशाची प्रखरता कुठे वाढतेय. तो बिंदू अजून तेवढाच तर सूक्ष्म दिसतोय.. कदाचित या भुयाराचं तोंडच माझ्या गतीने पुढे पुढे सरकत असावं का... की माझ्याच 'गती' चा कुणी मनुष्य मशाल घेऊन बाहेर पडायच्या प्रयत्नात असावा? जाऊदे.. नको आता द्विधा मनस्थिती.. आपल्या शरीरापेक्षा मनच जास्त धावतंय. मुळात मी इथं आलो ते, या विचारचक्रामुळंच. थोडं थोपवायला हवं हे चक्री वादळ.  

श्वास.. श्वासच यावरील गुरुकिल्ली. जीवनाचं एकमेव आणि अंतिम सत्य. एकदा का श्वास लयीत आल्यावर, थंड हवेची एक झुळूक मनाला गारवा देईल.

श्वासाच्या नुसत्या जाणिवेनेच, मन आता निश्चल झालंय. अगदी नदीच्या प्रवाहासारखं. भुयाराच्या तोंडाशी असलेला प्रकाश आता प्रखर होतोय. मी पोहचतोय. बाहेर गेल्यावर फक्त प्रकाशच असेल की अजून काही. जग बदललेलं असेल का? की तसंच दुःखानी माखलेलं असेल. पण मन समतेत असलं तर सुख काय किंवा दुःख काय, सगळंच अनित्य. त्यावेळी आसपास फक्त प्रकाशाची शुभ्र पीसं तरंगत असतील.. वाऱ्याहून हलकी.. अगदी या क्षणातल्या मनासारखी..

**********************

लेखक- विशाल पोतदार

मोबाईल- 9730496245

टीप- आपला अभिप्राय खूपच महत्वाचा असेल. आवडल्यास जरूर शेअर करा.

पसायदान.... मनाला थक्क करणारी निस्पृह विश्वप्रार्थना...

ज्यांच्या नावातच ज्ञान आणि ईश्वर वसलेला आहे असे संत ज्ञानेश्वर. ज्यांना सर्व भागवत भक्त "माऊली" हि प्रेममय हाक देतात. आपल्या नावाचा अर्थ आपल्या जीवनातून दाखवून देणारा हा अवलीया. माऊली तुम्हाला शिरसाष्टांग नमस्कार.

माऊली नी ज्ञानेश्वरीची सुरुवात ईश्वराच्या आद्य रुपास आणि वेदांच्या निर्मात्यास स्मरून केली. ओम नमोजी आद्या.. वेद प्रतिपाद्या...जय जय श्री संवेद्या.. तसेच ज्ञानेश्वरीच्या शेवटच्या -(ओवी १७९४ ते १८०२)- १८ व्या अध्यायाचे समापन पसायदान या अनंतसाधारण प्रार्थनेने केले.

आपल्या सर्वाना अगदी तोंडपाठ असेल ना पसायदान.. अगदी लहानपणापासून आपण लता मंगेशकरांच्या आवाजातील सुमधुर पसायदान ऐकत आलोय किंवा शाळेतल्या प्रार्थनेमध्ये सुद्धा पसायदान चा समावेश असायचा. पण कधी आपल्याला त्याचा अर्थ सांगितला गेला नाही हे आपले दुर्दैव आहे. 

मी जेव्हा याचा अर्थ वाचला तेव्हा खरे तर थक्क झालो. खरंच आयुष्यात इतके मोठे कार्य करून ज्ञानेश्वरांनी आद्य ईश्वराकडे स्वतःसाठी काही मागितलेच नाही. आपण आता या विश्वप्रार्थनेचा अर्थ पाहू...

Photo rights not owned by vishalwords.blogspot.in

आतां विश्वात्मकें देवें । येणें वाग्यज्ञें तोषावें । तोषोनि मज द्यावे । पसायदान हें ॥ १ ॥

- या विश्वात्मक (विश्वाच्या कणा कणांमध्ये भरून राहिलेल्या ) माझ्या भगवंता, माझ्या वाणीचा यज्ञ तुझ्या कृपेमुळे अखंड चालू आहे. त्या यज्ञाला आपण प्रसन्न व्हावे आणि मला हे प्रसादाचे दान दयावे. 

जे खळांची व्यंकटी सांडो । तया सत्कर्मी रती वाढो । भूतां परस्परे पडो । मैत्र जीवांचे ॥ २ ॥

- मग ऐक माझे मागणे. या जगामध्ये जे काही वाईट प्रवृत्ती चे लोक आहेत त्यांच्या वाईट स्वभावाचा नाश कर. कारण कुठलाही मनुष्य हा कधी वाईट नसतो त्याचे गुण वाईट असू शकतात. तू फक्त तेच काढून टाक आणि दुष्प्रवृत्ती काढून टाकल्यावर त्यांच्या सत्कर्मामध्ये वाढ कर. हे जर केलेस तर नक्कीच या पृथ्वीतलावरील सर्व जीव प्रेममय होऊन जातील.

- भगवंताकडे मागणे मागताना माउलींना आपल्या वाईट म्हणवल्या जाणाऱ्या मुलाची जास्त काळजी वाटते. कारण प्रत्येक मनुष्य सत्प्रवृत्तीमधून देवत्वाकडे वाटचाल सर्व करू शकतो हा त्यांना विश्वास आहे.

दुरितांचे तिमिर जावो । विश्व स्वधर्म सूर्यें पाहो । जो जे वांच्छिल तो तें लाहो । प्राणिजात ॥ ३ ॥

- जगामध्ये पाप हे फक्त अज्ञानरूपी अंधारामुळे आहे. हा अंधार नाहीसा होण्यासाठी जगात स्वधर्मरुपी सूर्याचा उदय होवो. प्राणीमत्रांच्या मंगल इच्छा पूर्ण होवोत.

- इथे विश्व स्वधर्म म्हणजे हिंदू, मुस्लीम, बौध्ह इत्यादी धर्म नव्हेत तर "माणुसकी" हा धर्म प्रतीत आहे. हा धर्म जर आचरणात आणला तर प्राणीमात्रास इच्छेप्रमाणे सर्व काही मिळेल.

वर्षत सकळमंगळी । ईश्वर निष्ठांची मांदियाळी । अनवरत भूमंडळीं । भेटतु या भूतां ॥ ४ ॥

- या विश्वामध्ये ईश्वरनिष्ठ लोकांची सदैव उत्पत्ती होत राहो. सध्या "नश्वर" गोष्टींवर निष्ठा असणारी प्रवृत्ती वाढत आहे. धन संपत्तीलाच "सुख" मानणारे लोक नकोत तर आत्म्याचे चिरंतन सुख मागणारे लोक जन्मास यावेत.

चला कल्पतरुंचे आरव । चेतना चिंतामणीचें गांव । बोलते जे अर्णव । पीयूषाचे ॥ ५ ॥

-ईश्वरनिष्ठ लोक म्हणजेच संत हे कल्पतरूंचे उद्यान आहेत, चेतानारूपी चिंतामणी रुपी गाव आहेत, त्यांची वाणी म्हणजे जणू अमृताचे समुद्रच आहेत. कल्पतरू किंवा चिंतामणी म्हणजे जे मन इच्छील त्याची पूर्तता करणाऱ्या गोष्टी. जर ईश्वरनिष्ठ लोकांशी संग ठेवला तर आपल्याला काहीच कमी पडणार नाही असा या ओवीचा मतितार्थ.

- माउलींच्या काव्यामध्ये उपमात्मक दृष्टांत सदैव खूप सुंदर असतात. संतांना इतकी सूचक उपमा देऊन त्यांच्या कार्याचा अभिव्यक्त गौरवच केला आहे.

चंद्रमे जे अलांछन । मार्तंड जे तापहीन । ते सर्वांही सदा सज्जन । सोयरे होतु ॥ ६ ॥

- जो मनुष्य, चारित्र्यावर कोणताही डाग नसलेला चंद्रच आहे (अंधारामध्ये सुद्धा दुसर्याला साथ देणारा) आणि रागीट स्वभाव नसणारा ज्ञानरूपी प्रकाशाचा  सूर्यच आहे. त्याला सदैव सज्जन लोकांचाच संग मिळतो व त्याचे सोयरे ही अगदी त्याच्यासारखेच होतात.

किंबहुना सर्वसुखीं । पूर्ण होऊनि तिहीं लोकीं । भाजिजो आदिपुरुखीं । अखंडित ॥ ७ ॥

- विश्वामध्ये (तिन्ही लोकातील) लोक सर्वसुखी होऊन अखंड या आदिपुरुषाची भक्ती करत राहोत. तसे पाहता सर्व सुख मिळाल्यानंतर भगवंत भक्तीकडे जाण्याचा लोकांची इच्छा कमी होत जाते. आणि ते न होण्याची मागणी माउली करतात.

आणि ग्रंथोपजीविये । विशेषीं लोकीं इयें । दृष्टाद्दृष्ट विजयें हो । आवें जी ॥ ८ ॥

- आद्य भगवंताने जे वेद आणि ग्रंथांची निर्मिती केली आहे, त्या ग्रंथांचा अभ्यास हेच लोकांच्या जीवनाचे लक्ष व्हावे. आणि त्याच ग्रंथांमध्ये दिलेल्या मार्गदर्शनानुसार आयुष्य व्यतीत करावे. 

- जीवन सुखी करणे हे काही Rocket Science  नाहीये. जीवनातील कठीण प्रसंगावरचा उपाय हा नेहमीच मार्गदर्शक ग्रंथ आणि वेगवेगळ्या पुस्तकामधून आपल्याला भेटतो. ग्रंथांना जीवन माना आणि जीवनच बदलून टाका.

येथ म्हणे श्रीविश्वेशरायो । हा होईल दानपसावो । येणे वरें ज्ञानदेवो । सुखिया झाला ॥ ९ ॥

- हे विश्वेशराया... हे जगाच्या मायबापा बापा... तू जेव्हा म्हणशील ना कि हे दान दिले.....तेव्हाच हा ज्ञानदेव चिरंतन सुखी होईल...

तर असा आहे या विश्व प्रार्थनेचा गुढार्त... ज्ञानेश्वरांनी लिहिलेल्या ९००० ओव्यांचे हे सार आहे... एका आदर्श समाजव्यवस्थेचे स्वप्न या जगद्माउली ने ८०० वर्षापूर्वी पाहिले. आज तागायत अखंड आषाढी वारी सुरु आहे, लाखो लोक या भक्तीसागरात बुडून सदैव आळंदी ते पंढरपूर हा भक्तीचा सेतू बांधत आहे.. ते करता करता आपण आजच्या सगळ्यात जलद माध्यमाचा म्हणजेच Internet चा वापर करू...

खूप खूप धन्यवाद लेख वाचल्याबद्दल... आपणास हा लेख आवडला तर जरूर शेअर करा...

©विशाल पोतदार (9730496245)